عصمت بخاری یکی از شاعران چیره‌دست دوران تیموریان و از پایه گذاران بحر طویل در شعر فارسی به شمار می‌رود. وی اشعار بسیاری در سبک‌های گوناگون سروده است اما غزل‌های او بیشتر مورد توجه مردم قرار گرفتند.

ایران از جمله بزرگترین کشورها در حوزه ادبیات و شعر است و در این عرصه ادیبان و شاعران زیاد و سرشناس و به نامی را به خود دیده است که هر کدام از آنها بخشی از تاریخ و هویت و افتخار ایران زمین به شمار می روند. در این میان برخی از شاعران ناشناخته مانده اند. یکی از بزرگ‌ترین و درعین حال گمنام‌ترین شاعران ایرانی سده نهم؛ عصمت بخاری است که در ادامه به معرفی وی و درون مایه اشعارش می‌پردازیم:

زندگی‌نامه و تحصیلات

خواجه فخرالدین عصمت‌الله بن خواجه مسعود عصمت بخارایی در سده نهم هجری در بخارا دیده به جهان گشود. نیاکانش در این شهر شهرت و اعتباری داشتند. پدر وی خواجه مسعود بخارایی، از سخنوران شیرین‌گفتار روزگار تیموریان بود و عصمت در دامان این خانواده رشد یافت. عصمت تحصیلات علمی خود را در بخارا به پایان رسانید و در بیشتر علوم عصر خود سرآمد بود به طوری که در مجلس درس وی خواص و طالبان علم مانند سراج‌ الدین بساطی سمرقندی، خیالی بخاری، خواجه رستم خوریانی و طاهر ابیوردی حضور داشتند.

ویژگی و درون مایه اشعار

از این شاعر فرهیخته اشعار بسیاری در سبک‌های گوناگون شعر باقی مانده است اما غزلیاتش پخته‌تر و دلنشین‌تر از دیگر اشعارش اوست. دیوان اشعار عصمت در حدود هفت هزار و ۵۰۰ بیت است که قصیده، غزل، مقطعات، ترکیب‌بند و رباعیات را شامل می شود. از جمله ویژگی‌های این غزل‌ها می‌توان به کوتاه بودن آنها اشاره کرد به طوری که به‌ندرت ممکن است، غزلی از هفت بیت تجاوز کند، از لحاظ مغز و معانی عرفانی به اشعار حافظ و گاهی از جهت روانی و سلامت به اشعار سعدی شباهت دارند و درعین‌حال، گاهی از نظر دقت خیال و باریک‌اندیشی ما را به یاد مضمون‌یابی‌های صائب می‌اندازد و در بعضی از موارد هم لطافت معنی و دقت بیان او شیوه غزل‌سرایی عاشق اصفهانی را به خاطر می‌آورد. دولت‌شاه سمرقندی در «تذکرة الشعراء» در خصوص درون مایه و شهرت غزل های عصمت می‌نویسد: غزلیات عاشقانه و سخنان عارفانه عصمت در دوران شاهرخ تیموری شهرت زیادی یافت. وی در نظم اشعار پیرو امیرخسرو دهلوی بود و مضامین و معانی او را عیناً در اشعار خود نقل می‌کرد.

 علاوه بر غزل؛ بخاری قصایدی هم سروده است که از جمله آن می توان به چکامه که در ستایش پروردگار ساخته و دومین چکامه که در منقبت پیشوای پرهیزگاران علی بن ابی‌طالب(ع) سروده شده، اشاره کرد. همچنین قسمت دیگر قصاید در مدح امیرزادگان تیموری، به‌ویژه خلیل میرزا و شاهرخ و الغ‌بیگ است. بنابراین عصمت در دربار سلطان خلیل، بسیار معزّز و محترم بود و به وی علاقه زیادی داشت. بیشتر عمر خود را به ستایش‌گری اولاد تیمور و امیران ایشان گذشته است اما در آخر عمر، دست از مداحی ارباب دولت کشیده و دامن خاندان عصمت(ع) را گرفته و به مدایح و مناقب آن بزرگواران پرداخته است. اغلب ابیات این قصاید شیرین و شیواست. بنا به نوشته ذبیح الله صفا، عصمت در شعر از ۲ تخلّص استفاده می کرده: یکی(عصمت که مخفّف نام اوست و دیگری «نصیری» که این تخلّص دوم را از لقب نخستین ممدوح خود نصیرالدین خلیل سلطان فرزند میران شاه و نواده امیر تیمور لنگ اخذ کرده بود. تخلص اول غالباً در غزل که از اوزان به نسبت کوتاهی برخوردارند، استفاده می کرده و تخلص دوم را که سه هجایی است، اغلب در قصاید به کار می برد.(۱)

این شاعر چیره دست از پایه گذاران بحرطویل در شعر فارسی به شمار می رود. سرودن اشعاری در وزن های شانزده رکنی و تسلط بر وزن شعر و تنوع وزنی اشعار و به کارگیری وزن های غریب، از خصایص موسیقی بیرونی شعرهایش است، هم چنین عصمت با استفاده از قافیه هایی با حروف مشترک فراوان، به کار گیری قافیه های بدیعی، بهره گیری از ردیف های فعلی و پرهیز از عیوب قافیه در غالب اشعارش، موسیقی کناری کلام خود را کامل کرده است.(۲) در کنار این موارد، او با استفاده هنرمندانه از شگردهای موسیقی ساز درونی مانند انواع تکرارها، جناس، هماوایی، تکرار مصوت، ترصیع و موازنه هر چه بیشتر کلام خود را برجسته کرده است. مهمترین عناصر موسیقی ساز معنوی در دیوان عصمت را نیز تضاد، تنسیق الصفات، تناسب و اغراق تشکیل می دهد که عصمت به وسیله این موارد، سعی کرده تا فضای موسیقایی شعرش را تکمیل کند. (۳)

در ادامه به یکی از اشعار عصمت بخاری می‌پردازیم:

ای روضه‌ای که دهرز بویت معطر است

آبت ز کوثر و گلت از مشک و عنبرست

در طینت تو چشمهٔ خورشید مضمرست

بوی تو چون نسیم جنان روح پرورست

خاکی و نه فلک بوجودت منورست

تا در تو نور دیدهٔ زهر او حیدرست

خورشید کو یگانه رو هفت کشورست

بهر شرف زخاک نشینان این درست

ای کشور فلک شرف کعبه احترام

دارالسلام گفته جناب تراسلام

بر آستان روضه تو مهر و مه غلام

در گنبد مرصع توهر صباح و شام

از قرص آفتاب و زجرم مه تمام

تصویر می‌کند بسر تبربت امام

خاموشی

سرانجام این شاعر برجسته در اواخر سده نهم در بخارا دیده از جهان فروبست در خصوص تاریخ دقیق مرگ وی باید اذعان داشت که برخی از تذکره نویسان مانند دولت شاه سمرقندی و تقی الدین کاشانی وفات وی را ۸۲۹ هجری ثبت کرده اند، اما خواند میر با استناد به این بیت، سال درگذشت وی را در ۸۴۰ هجری می داند: هر کس که شنید گفت: «تَمَّت» و کلمه تَمَّت به حساب ابجدی ۸۴۰ می شود.

منابع

۱- دیوان عصمت بخارایی، تهران، انتشارات ما، چاپ اول، ۱۳۶۶، مقدمه آقای کرمی، ص ۴-۱۳

۲- همان؛ ۵-۸

۳- برای اطلاع بیشتر ر. ک پایان نامه با عنوان بررسی موسیقی شعر دیوان عصمت بخارایی، نوشته محمد بنی اسدی، ۱۳۹۳