خیالی بخارایی یکی از شاعران برجسته سده نهم هجری بود که با خلق دیوان شعری به ویژه سرودن غزلیات عرفانی به شهرت رسید. غزل تابناک و دلنواز وی بر دل هر مخاطبی نشسته است.

در عالم هنر بسیار ممکن است که تنها یک اثر ممتاز و دلپذیر صاحب هنر را به اوج شهرت برساند در حقیقت گاهی نیز اتفاق می‌افتد که اثری هنری برای خود جایی باز کند و راه شهرت بپیماید، بدون آنکه نامی از آفریننده آن بر سر زبان باشد. بدین معنی که مردم اثر را می‌شناسند اما هنرآفرین نمی شناسند یا آن گونه که شایسته و حق اوست با وی آشنا نیستند به ویژه در عالم شعر از این نوع آثار مشهور فراوان وجود دارد. حتی گاهی بیت هایی بر سر زبان همگان است، بدون آنکه فردی نام گوینده اش را بداند. یکی از این شاعران خیالی بخارایی است که شاید به جز اهل تحقیق کمتر شخصی نام این شاعر پرشور را شنیده باشد اما غزل تابناک و دلنواز وی بر دل و جان هر ایرانی نشسته و نقش بسته است و آن را به یاد دارد.

 ای تیر غمت را دل عشاق، نشانه                    جمعی به تو مشغول و تو غایب ز میانه

زندگی‌نامه

احمد بن موسی خیالی معروف به خیالی بخارایی در سده نهم قمری در بخارا دیده به جهان گشود. در خصوص زندگی‌نامه وی اطلاعات اندکی در دست است به دلیل اینکه مدتی در هرات زندگی کرده بود، به خیالی هروی معروف شد. (۱) بخارایی از معاصران و نزدیکان الغ‌بیگ تیموری، پسر بزرگ شاهرخ تیموری بوده و از شاگردان خواجه عصمت‌الله بخاری از شاعران به شمار می‌آمده است. از جمله شعرهای او قصیده‌ای است که در مدح استادش عصمت بخاری بدین مطلع:
درین سراچه فانی که منزل خطرست / به عیش کوش که ایام عمر درگذرست(۲)

درون مایه و ویژگی اشعار

دیوان اشعار خیالی در ‌مجموع ۲هزار و ۷۱ بیت دارد که شامل ۳ قصیده، یکی در ستایش پروردگار و دوتای دیگر در مدح عصمت بخاری؛ یک مسمط در مدح حضرت علی (ع)؛ ۳۵۵ غزل؛ ۳ قطعه و ۸ رباعی است. از دیوان او نسخه‌های متعددی در دست است. دیوان او به وسیله عزیز دولت‌آبادی تصحیح شد و در ۱۳۵۲خورشیدی در تبریز بـه چاپ رسید. البته شهرت این شاعر برجسته به‌سبب سرودن غزلیات عرفانی است. به گفتۀ جامی «شعر او خالی از خیالی نیست». همچنین بخارایی از آرایه های بدیع معنوی و انواع تشبیه و استعاره، بسیار زیبا و دلنشین، بهره جُسته است. این شاعر، هنرمندانه با نامواژه‌های اعضا و جوارحِ انسان، واژه‌ها و اصطلاحاتِ عرفانی، واژه و اصطلاحاتِ قلندری، نام های اشخاص، نامِ طوایف و اَقوام، واژه‌های دینی، واژه ها، اصطلاحات و ابزارهای موسیقی، نام های مکانی، ابزارهای جنگی، نامِ اجرامِ آسمانی و... نامواژه‌های ایهامی آفریده است. وی در این زمینه به شعر و هنرِ شاعرانِ قبل از خود به ویژه شاعرانِ گروه تلفیق، همچون: خواجو کرمانی، سلمان ساوجی، ناصر بخارایی، کمال خجندی و حافظ شیرازی توجّه داشته است. البّته تاثیرگذاریِ حافظ بر غزل های خیالی بخارایی برجسته تر از دیگر شاعرانِ ذکر شده است.

در شعر وی همانند دیگر شاعران این دوره، نه تنها پرداختن به مضامین غریب و اشاره به نکته‌های مهجور به‌وفور یافت می‌شود، که گاه زیاده‌روی در این شیوه، از لطف و تأثیر شعر او می‌کاهد. همچنین در شعرهایش صنایع ادبی و تمثیل به‌چشم می‌خورد.

شهرت بخارایی بیشتر از رهگذر غزل است که شیخ بهایی آن را در مخمسی تضمین کرده است. در ادامه به یکی از مشهورترین غزل‌های بخارایی می‌پردازیم:

ای تیر غمت را دل عشاق، نشانه
جمعی به تو مشغول و تو غایب ز میانه

گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد
یعنی که تو را می‌طلبم خانه به خانه

حاجی به ره کعبه و من طالب دیدار
او خانه همی جوید و من صاحب خانه

مقصود من از کعبه و بتخانه تویی، تو
مقصود تویی، کعبه و بتخانه بهانه

یعنی همه جا عکس رُخ یار توان دید
دیوانه منم من، که روم خانه به خانه

هرکس به زبانی صفت حمد تو گوید
بلبل به غزل خوانی و قمری به ترانه

تقصیرِ خیالی به امید کرم توست
یعنی که گنه را به از این نیست بهانه 

در حقیقت شهرت فراوان این غزل به دلیل تضمین بسیار لطیف و دلنشین و در عین حال استوار و گوشنوازی است که شیخ بهاء الدین عاملی عارف و شاعر بزرگ سده ۱۱ از آن به عمل آورده است. در حقیقت بخارایی اندیشه ای ظریف و بیانی بسیار گیرا در قالب غزلی کوتاه ساخته و پرداخته و عرضه کرده است اما غزل وی با همه زیبایی احتیاج به پرداختنی مجدد داشته است که این پرداختن در میدان وسیع احساس عارفانه و تفکر عاشقانه شیخ بهایی به هنرمندانه ترین صورت ممکن به انجام رسیده و مفاهیم متراکم در حد لازم از گستردگی پرلطافتی برخوردار شده است و تضمینی مخمس به وجود آورده که عارف و عامی را از خود بی‌خود می کند.

منابع:

۱- علیشیر نوایی، مجالس النفائس، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۲۳ ش، ص۱۲، ۱۳

۲- دولت‌آبادی، عزیز، مقدمه بر دیوان خیالی بخارایی، ص۲۵.

۳-  سبکِ خیالی بخارایی و آفرینشِ نامواژه هایِ ایهامی  نوشته محمد عباسی و محمدرضا مشهدی، سبک شناسی و تحلیل متون نظم و نثر فارسی - ۱۳۹۴ - دوره : ۸ - شماره : ۱ - صفحه:۱۶۵ -۱۷۹

۴- خیالی بخارایی شاعری ناشناخته، منصور استخری، مجله رشد آموزش زبان و ادب فارسی، پاییز ۱۳۶۵، شماره ۷، ص۲۸، ۲۹.