فریدون توللی یکی از شاعران معاصر به شمار می‌رفت که در قالب قصیده، ۱۷ قطعه شعر با رویکردی نو در مضامین مختلف اعم از سنتی و نو و با زبانی نزدیک به عصر خود و آمیخته به زبان کهن، پرداخته است.

هر شاعر یا نویسنده ای برای زیبایی و برجسته‌کردن اثر خود، سعی می کند تا تکنیک های تازه ای را بیازماید و در ذهن مخاطب باقی بماند. یکی از این تکنیک ها استفاده از فراهنجاری به معنای وارد کردن واژگان نو یا ترکیبات تازه، گریز از ساختارهای دستوری متداول و کهن، استفاده نو از آرایه های ادبی یا احیای واژگان گذشته به شکلی که تاکنون سابقه نداشته است. در میان شاعران معاصر می توان به فریدون توللی اشاره کرد، شاعری که در شعر خود از انواع فراهنجاری به ویژه فراهنجاری معنایی استفاده چشمگیری کرده است.(۱)

زندگینامه فریدون توللی

فریدون توللی در ۱۲۹۸ خورشیدی در شیراز چشم به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شیراز گذراند و سپس رهسپار تهران شد و در دانشگاه تهران در رشته باستان شناسی به ادامه تحصیل پرداخت و در ۱۳۲۰ خورشیدی در رشته باستان‌ شناسی دانشکده ادبیات این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد و سپس به کار باستان‌ شناسی روی آورد و تا ۱۳۳۲ خورشیدی رییس اداره باستان‌شناسی استان فارس بود و آنگاه در کتابخانه دانشگاه شیراز به کار مشغول شد. شاعری را از ١٣٢٠‌ خورشیدی به طور پراکنده‌ در مجلات ادبی به ویژه مجله سخن شروع کرد. در ١٣٢٤ با چاپ نخستین اثرش به نام «التفاصیل» که آمیخته ای از نظم و نثر طنز آمیز بود، نامش بر سر زبان ها افتاد و بعد از آن انتشار دفترهای شعریش همراه با نظریه هایش‌ او را به عنوان یک شاعر و نظریه پرداز به جامعه معرفی کرد.

توللی که در عرصه‌ شعر معاصر به عنوان یک شاعر رمانتیک نیمه سـنتی شناخته می شد در سلوک‌ شعریش‌ به روایت دفترهای شعرش و دیدگاه هایش فراز و فرودهایی را پشت سر گذاشت که می توان برای‌ آن‌ سه‌ مرحله در نظر گرفت. وی در بخش نخست حیات شاعری خود به سبک کلاسیک شعر می گوید، التفاصیل‌ حاصل‌ این مرحله است. این اثر ترکیبی از شعر و نثر در قالب سنتی‌ است که‌ مضامین‌ سیاسی و اجتماعی را در بافتی طنزآمیز ارایه می کند. زبانش بسته به موضوع سخن گاه‌ کهنه‌ و گاه نو می شود. تصاویرش ترکیبی است از آنچـه در دیوان های پیشینیان به‌ همراه‌ تصاویری‌ از محیط زندگی شاعر بود. مرحله دوم از مجموعه «رها» آغاز شده و تا پایان «نافـه » ادامه‌ پیـدا می کند. رها با شعرهای سنتی شروع می شود و به طرف شعرهای نیمه سنتی‌ پیش‌ می رود. وجه غالـب این دفتر رویکرد به قالب های نیمه سنتی و مضامین لیریک(موسیقی یا شعربزمی) است. چهره اصلی‌ شاعر به‌ عنوان شاعر رمانتیک متمایل به قالب های نیمه سنتی در همین دفتر آشکار می شود. مجموعه «نافه» هم ادامه منطقی رها در سطحی هنری تر و زبانی پخته تر و هموارتر است.(۲)

نگاه شاعر به‌ هستی فردیت مـی یابد و تصویرها صبغه توللی وار پیدا می کنند. وجه شاخص نافه‌ در سطح اندیشگی، مرگ اندیشی است. این مرحله‌ اوج‌ شاعری‌ توللی است و او هر چه در توان‌ داشته‌ در شعرهای این دوره ارایه کرده است.

توللی سوم از دفتر «پویه» آغاز شده‌ و در دفترهای «شگرف و بازگشـت» ادامه‌ پیدا می کند. در این‌ مرحله‌ شاعر به تکرار خود پرداخته و شعرش‌ ملال‌ آور است. رویکـرد جدی او دور شدن تدریجی از خلاقیت‌ شاعرانه، بازگشت بـه قالب های سنتی، دور شدن‌ از محیط نوگرایی و تکرار مضامین‌ گذشتگان از عمده‌ اشکالاتی  است که بر توللی‌ سوم گرفته اند.(۳)

نگاهی به‌ ساختار و محتوای‌ قصاید توللی

توللی‌ در مجموع ۱۷ قصیده دارد که‌ ۹ مورد آن در مجموعه «شگرف» و هشت مورد در مجموعه «بازگشت» آمده است. کوتاه ترین‌ آنها قصیده «خزان» ۱۳ بیت و طولانی ترین‌ آنها قصیده «بت‌ تراشان »۵۰ بیت دارد. زبان قصاید آمیخته‌ ای‌ از زبان‌ کهن‌، زبان عامیانـه و محاوره ای و واژه های دخیل اروپایی در کنار واژه های کهنی است‌. توجه شـاعر بـه اوضاع سیاسی و اجتماعی جامعه و تحلیل آنها بـر مبنای دیدگـاه‌ و تجارب‌ شـخصی خود به عنوان یک فعال سیاسی، یکی از مضمون های اصلی قصیده هاست. با وجود اندک بودن تعداد قصاید توللی، مـوضوعات متنوعی چون وصف طبیعت، مدح، مفاخره، شکواییه، حسب حال، اخلاق و مسایل سیاسی و اجتماعی را شامل می شود. از این میان توصیف با بیشترین کاربرد، هفت قصیده را در بر می گیرد اما مفاخره و مسایل فلسفی با کمترین کاربرد، هر کدام یک قصیده را به خود اختصاص داده اند.

ویژگی های زبانی قصاید توللی

زبان قصاید توللی ساده و فصیح است، در آن صلابت و فخامت زبان‌ قصاید خراسانی دیده نمی شود و با این‌ که قالب قصیده، زبـانی کهن و پرصلابت می طلبد، از ویژگی های زبان کهن که در قصاید دیگر شاعران قصیده پرداز به وفور دیده می شود. در قصاید توللی کـه‌ در مجموع ٤٦٢‌ بیت دارند، نمونه های بسیار معدودی یافت می شود. از نشانه های زبان کهـن یکی کاربرد فعل های پیشوندی‌ و دیگر واژه های کهن، بسامد بالاتری دارند.(۴)

هرچند صنایع مختلف بدیعی را در قصاید توللی می توان یافت اما او شاعری صنعت گرا نیست و نمونه های صنایع‌ ادبی در اشعارش بسیار معدود است و شاعر قصد و عمدی در استفاده از آنها ندارد. فقط یکی دو مورد مثل موازنه و تنسیق صفات بسامد بیشتری دارد.

تشخیص در اشعار توللی

تشخیص در قصاید توللی بسامد بالایی ندارد و همان موارد محدود هـم‌ بـیشـتر در قصـاید وصفی دیده می شود. شاعر در این قصاید گاهی بـه پدیده‌ های‌ طبیعـت مانند باد، نوبهـار، درختان و گل ها یا یکی از اعضای بدن انسان مثل دل و جان‌ شخصیت‌ می‌ بخشد و صفت یا عمل و رفتار یا عـضوی از انـسان را بـه آنها نسبت‌ می دهد. توللی نه در انتخاب پدیده هایی کـه به آنها شخصیت مـی دهد، کـار تازه ای‌ کرده‌ است‌ و نه در شیوه شخصیت بخشی، بلکه با همان شیوه های رایج ویژگی انسان به‌ مـشبه‌ یا اضافه شده یا به صورت فعل اسناد شده اسـت.(۵) 

توللی و شاعران پیشین

توللی در قصایدش بـه استقبال شاعران گذشـته نرفته است و بیت یا مصراعی از آنها را تضمین نکرده اما چهار قصیده اش‌ بر وزن و قافیه قصیده هایی از قصیده پردازان معروف است. 

ای جفت آزموده‌ کـه‌ چون گـنج گـوهری در چشـم دل عزیزتــر از هرچــه دلبــری /لطف ملک العـرش بـه من سایه برافکنـد تـا بـر دل گم‌ بوده‌ مرا کرد خداوند

توللی‌ اگـر چه جزو قصیده پردازان مشهور زبان فارسی نـیست، اما در همین چند قصیده نسـبتا اندک تلاش کرده در زبان و محتوای قصیده تغییـر مختصر ایجاد کنـد و آن را تـا حدودی‌ با ذائقــه مخاطبان نزدیک سازد، هر چند به طور کامل نتوانسته است، خودش را از سـنت های معمول زبان و ادب گذشته رها سازد. در محور اندیشه همچنان توصیف طبیعت‌، عشق‌ و تغـزل‌ در مرتبه نخست و بیان مسایل سیاسی، اجتماعی و اعتقادی در مرتبه نازل تر قرار دارد. مـوسیقی شـعرش نیز همان‌ است‌ که در قصاید گذشته معمول بوده است.(۶)

سرانجام فریدون توللی

فریدون توللی پس از چند سال تحمل بیماری سرانجام در ۹ خرداد ۱۳۶۴ خورشیدی چشم از جهان فروبست و در حافظیه شیراز به خاک سپرده شد. 

فهرست منابع:

۱.بازگشت، توللی، فریدون (١٣٦٩). چاپ اول، نوید شیراز.

۳.چشم انداز شعر معاصر ایران، زرقانی، مهدی (١٣٨٣). چاپ اول، تهران: نشر ثالث‌.

۳.دایرة المعارف فارسی، مصـاحب، غـلام حسـین (١٣٨١‌). ٢ج‌، بخـش‌ اول، چاپ سـوم، تهران: امیرکبیر.

۴.دیوان اشعار، بهار، محمدتقی (١٣٨٠). ٢ج، به اهتمام چهـرزاد بهـار، چـاپ دوم، تهـران: توس.

۵.دیوان اشـعار، خاقانی‌ (١٣٧٤). به کوشش دکتر ضیاءالدین‌ سجادی‌، چاپ پـنجم‌، تهـران‌.

۶.سیاست نامه، نظام الملک طوسی، حسن‌ (١٣٧٠‌). به کوشش دکـتـر جـعفـر شعار، چاپ چهارم، تهران: شرکت سهامی کتاب های جیبی‌ .