کتاب نظریه‌های جدید تئاتر تالیف ایرج افشاری اصل، به مؤلفه‌ها، ویژگی‌ها و جنبه‌های هنر تئاتر مدرن می‌پردازد، که بر اساس یادداشت‌ها و درس‌نوشته‌های استاد فرهاد ناظرزاده‌ی کرمانی شکل گرفته و خود نمونه‌ی بارز پرچمدار توسعه‌ی هنر تئاتر در روزگار ما است.

کتاب نظریه‌های جدید تئاتر، نوعی ادای دین به زحمات آموزشی "استاد ناظرزاده کرمانی" و حاصل گردآوری، ثبت و ضبط آموزه‌های این استاد با سابقه‌ی تئاتر، طی سال‌های دهه‌ی 80 برای دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد رشته‌ی نمایش است. "نظریه‌های جدید تئاتر" در عین حال، معرف تلاش‌های این استاد نام آشنای رشته‌ی تئاتر دانشگاه‌های کشور برای روزآمدسازی اطلاعات دانشجویان از تحولات نظری و عملی تئاتر جهان در دو عصر مدرن و پسامدرن و نیز، سند معتبر و قابل اتکایی در خصوص ابعاد و گستره‌ی دانش این استاد در حوزه‌ی تاریخ تحول تئاتر قرن بیستم و تحولات و دست‌آوردهای آن تا عصر پسامدرن است.

به‌ علاوه، کتاب نظریه‌های جدید تئاتر را می‌توان منبع معتبر‌ی برای بررسی روند تحول کیفی آموزش آکادمیک تئاتر، طی چهار دهه‌ی پس از انقلاب اسلامی 1357 و مرجع قابل اتکایی برای بررسی ابعاد و کیفیت تفاسیر و تحلیل‌های رسمی و آکادمیک از تحولات اندیشگی، معناشناختی و رویکردهای محتوایی و ساختار‌ی هنر تئاتر، به‌ ویژه از نیمه‌ی قرن بیستم تا به امروز نیز تلقی نمود.

تاریخِ بدعت و نوآوری در کشور ما خیلی دلچسب و امیدوار کننده نیست. در طول تاریخ هر کجا طلایه‌داری پرچم توسعه و پیشرفت را در دستانش گرفته و سعی در اعتلا و استعلای فرهنگ و اقتصاد و هنر و دیگر ابعاد این مرز و بوم را داشته، با توطئه‌ها و هوچی‌گری‌ها او را مرتد، معاند و دشمن دین و مذهب نامیده و از صحنه‌ی توسعه‌ی روزگار به ورطه‌ی تبعید و فنا رانده‌اند. از عباس‌میرزا گرفته تا شیخ محمد خیابانی و پرچمداران نهضت مشروطه، از قائم مقام فراهانی و امیرکبیر گرفته تا دکتر محمد مصدق، از رشدیه و ستارخان گرفته تا محمدتقی‌خان پسیان، از میرزاده‌ی عشقی گرفته تا فرخی یزدی و... همه و همه‌ی عاشقانی که با تمام وجود، قلب و مغزشان را برای پیشرفت و اعتلای ایران، این مامِ میهن کوک کرده و به تپش واداشته و سعی در ساختن کشوری پیشرفته، آبرومند و نجیب و فاخر برای فرزندانشان داشتند.

این نهضت در هنر نیز سیلان داشت. با حرکت‌هایی که حسین بهزاد، کمال‌الملک و... آغاز کرده و پرچمش را به دست استاد فرشچیان و... سپردند. حرکت‌هایی که سهراب شهید ثالث و عباس کیارستمی و... آغاز کرده و ادامه‌ی آن را به اصغر فرهادی و شهرام مکری و... سپردند.

حرکت‌هایی که بهرام بیضایی و اکبر رادی و... آغاز کرده و ادامه‌ی آن را به محمد رحمانیان و محمد یعقوبی و... سپردند.

همه و همه‌ی این‌ها تنها یک هدف مشترک داشتند. پیشرفت و توسعه‌ی کشور و اعتلای آن جهت عمیق‌تر شدن زندگی و تقویت اندیشگی و معنابخشی به زندگی از طریق قدم گذاشتن در جاده‌ی توسعه و پیشرفت و در نهایت تقویت کمّی و کیفی تجربه‌های زیسته.

و این مهم امکان ندارد مگر با شناخت و به‌کارگیری جنبه‌های کارساز هنر مدرن در ساحت هنر و زندگی.

در بخشی از کتاب نظریه‌های جدید تئاتر می‌خوانیم:

بخش اعظم فعالیت‌های تئاتر در اواخر سده‌ی نوزدهم، دنباله‌ی منطقی سنت‌های پیشین بود. اما پس از 1785 تعدادی از نویسندگان و کارگردانان از سنت‌های نمایشی گذشته، فاصله‌ی نمایانی گرفتند و تئاتر «نوین» را بنیاد نهادند، تئاتری که تا روزگار ما دوام آورده است.

باید به‌ خاطر داشت که غالب نوآوری‌ها در آغاز اساساً در اندیشه‌ی استحکام‌ بخشیدن به واقعگرایی بودند و ایبسن پایه‌گذار تئاتر نوین، صرفاً نخستین درام‌نویسی شناخته شده که توانسته بود به هدف‌های واقع‌گرایان پیش از خود به تمامی نائل آید. ایبسن در حقیقت کسی بود که اعلام داشت، دوران تازه‌ای در تئاتر آغاز شده است.

ایبسن در درام‌های خود فرمول درام خوش‌ پرداخت اسکرایب را پالایش بیشتری داد و آن را در سبک واقع‌گرایانه جا انداخت. او شیوه‌ی گفت‌وگو با خویشتن و شیوه‌های غیرواقع‌گرا را کنار گذاشت و برای قهرمانان خود انگیزه‌های دقیق انتخاب کرد. در غالب نمایشنامه‌های او شخصی وارد صحنه می‌شود و با پرسش از حاضران در صحنه از حوادثی که در غیاب او رخ داده، به‌طور طبیعی آگاه می‌شود. او دیالوگ، دکور، لباس و فوت و فن‌های نمایشی را چنان برمی‌گزیند تا شخصیت‌ها و حال و هوای محیط به‌خوبی روشن شود و این‌ همه را به وضوح در توضیحات صحنه شرح می‌دهد.

هر نقشی به گونه‌ی شخصیتی درنظر گرفته می‌شود که رفتارش مبتنی بر وراثت و محیط است و برانگیزه‌های روانشناختی درونی تأکیدی حتی بیشتر از جزئیات عینی بیرونی می‌شود و بدین ترتیب ایبسن برای نویسندگان مکتب نوواقع‌گرا الگویی فراهم می‌آورد.

فهرست مطالب

مقدمه
یادداشت
پیشدرآمد
تئاتر مدرن در گذر زمان
نمایش در قرن بیستم
نمایش اکسپرسیونیستی و اپیک در آلمان
نمایش در شوروی
نمایش ابزورد در فرانسه
ایتالیا، اسپانیا، لهستان
نمایش در آمریکا
تئاتر نواندیش اروپا
همبازی شدن تماشاگر
تئاتر آزمایشگر
نگاهی گذرا به مدرنیسم
مدرنیسم عالی در ادبیات نمایشی
مدرنیسم
پست‌مدرنیسم
مؤلفه‌های پست مدرن
پست مدرنیسم در تئاتر
تفاوت‌های مدرنیسم و پست مدرنیسم
جنبش فمینیسم در تئاتر
بازآفرینی اسطوره‌ها و نهضت اقتباس
دیگر شگردهای ابداعی مدرن
ساختارهای مدرن
شاخصه‌های نمایشنامه‌های مدرن
گذری بر نظریات جدید
نظریه‌ی‌ پردازهای تئاتر پیشرو
نوآوری در تئاتر معاصر جهان
ویژگی‌ها، جنبه‌ها وشناسگرهای نمایشنامه‌ی «هومولوس لال»
ویژگی‌ها و جنبه‌ها و سناسگرهای نمایشنامه‌ی «ماراساد» اثر پیتر وایس
ویژگی‌ها و جنبه‌ها و سناسگرهای نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو»
چند و چون نمایش تبدیلی
شیوه‌های اقتباس در تئاتر
اقتباس
متن
نهضت اقتباس در ایران
شیوه‌های اقتباس متن نمایشی
تلخیص یا کوتاه کردن رمان برای نمایشنامه
مراحل تلخیص
گسترش یا بسط و توسعه داستان کوتاه
چگونگی بسط و توسعه داستان کوتاه
اجرا
نمایش تبدیلی یا دراماتیزاسیون Dramatization
متن دراماتیک در گذر زمان
ریشه‌ی درام در شرق و غرب
تعمیم‌پذیری (Generalization)
مواردی که باید در نمایش تبدیلی درنظر گرفت
مؤلفه‌های بارز آثار موفق نمایشی