کتاب یادداشت‌هایی بر ترکیب فرم، نوشته‌هایی از کریستوفر الکساندر، در مورد فرآیند طراحى هستند؛ فرآیند ابداع چیزهاى فیزیکى که در پاسخ به عملکرد، آرایش فیزیکى جدید، سازماندهى و فرم را ارائه مى‌دهند.

ما باید این واقعیت را بپذیریم که اکنون در آستانه ورود به زمانى قرار داریم که شاید انسان بتواند ظرفیت ذهنى و همچنین ظرفیت خلاقه‌اش را افزایش دهد، درست مثل قرن 19 که بشر براى بالا بردن توانایى فیزیکى‌اش از ماشین استفاده کرد. اکنون نیز مجددا مانند همان وقت از ناآگاهى خود بى‌خبر مانده‌ایم، البته ناآگاهى زمانى که از یاد برود دیگر قابل یادآورى نیست، این بى‌خبرى هم نیاز به توجه دارد نه انکار و تکذیب.

هدف اصلى کتاب یادداشت‌هایی بر ترکیب فرم، این بود که نشان دهد بین الگوى یک مسأله و فرایند طراحى فرمى فیزیکى که به آن مسأله پاسخگو باشد یک تناظر ساختارى وجود دارد که مهم، عمیق و نیز پنهان است. معماران توانمند در گذشته از تشابه الگویى مسأله و فرایند [حل مسأله] همواره آگاه بوده‌اند و فقط احساسى که از این تشابه برمى‌خواست بود که به آنها اجازه مى‌داد همواره فرم‌هایى ماهرانه بیافرینند.

در سیستم ناخودآگاهانه تولید فرم الگوى یکسانى مستتر است که ضامن موفقیت آن است، ولى از آنجایى که ما خودآگاه هستیم، پیش از اینکه خود بتوانیم مسأله‌اى را به شکل فرم برگردانیم ناچار باید نقشه‌اى دقیق از ساختار مسأله طرح کنیم، بنابراین اول باید چارچوبى مفهومى براى چنین نقشه‌اى ابداع کنیم و این همه آن چیزى است که من کوشیده‌ام تا انجام دهم.

کریستوفر الکساندر (Christopher Alexander) در سال 1936 در وینِ اتریش متولد شد، در آکسفورد و چیچستر انگلستان رشد یافت و در کمبریج در رشته‌هاى معمارى و ریاضیات تا مقطع کارشناسى تحصیل کرد. پس از آن در سال 1958 به آمریکا رفت و در دانشگاه هاروارد در رشته معمارى به درجه دکترى رسید. در 1963 در دانشگاه برکلى به سمت استادى برگزیده شد و در 1967 مؤسسه ساختار محیط را بنیان نهاد. او در سال 1980 به عضویت فرهنگستان سلطنتى سوئد و در 1966 به عضویت فرهنگستان هنرها و علوم آمریکا برگزیده شد، الکساندر علاوه بر این عضو هیئت امناى مؤسسه معمارى پرنس ویلز نیز است. او که هم‌اکنون از سمت استادى دانشگاه برکلى افتخارا بازنشسته شده، همچنان ریاست مرکز ساختار محیط را برعهده دارد.

الکساندر از پرچمداران تئورى‌هاى معمارى به شمار مى‌رود. او که به عنوان پدر زبان‌هاى الگو شناخته مى‌شود، با ابداع این زبان تحول شگرفى در نگرش به محیط ایجاد نمود که دامنه آن به علوم دیگرى مانند طراحى نرم‌افزارهاى کامپیوترى نیز کشیده شده است. او که بیشتر عمر خود را صرف مطالعه و تحقیق نموده و در این زمینه جوایز و نشان‌هاى بیشمارى را از آن خود کرده است. با این حال الکساندر به عنوان یک طراح نیز سوابق درخشانى دارد. او بیش از 200 ساختمان را در 5 کشور دنیا طاحى و اجرا نموده و در مناطق مختلف دنیا مشاور امور شهرى، منطقه‌اى و ملى بوده و در این راستا با شرکت‌ها، مؤسسات دولتى، معماران و برنامه‌ریزان مختلفى رایزنى کرده است.

الکساندر که پس از اتمام تحصیلاتش از کمبریج به آمریکا رفته بود سعى کرد تا به صورتى کاملاً خردگرایانه از ریاضیات نوین در تشریح فرایند طراحى جدیدى بهره جوید. او بر این باور بود که مشکلات و مسائل موجود در معمارى و طراحى معاصر ناشى از ناآگاهى طراحان از ماهیت حقیقى مسائل و همچنین نگرش نادرست آنها به منطق و ریاضیات است. تلاش‌هاى او براى به فعلیت درآوردن این باور، در رساله دکتراى وى به نتیجه رسید. این رساله بعدها با عنوان «یادداشت‌هایى بر ترکیب فرم» به طبع رسید و الکساندر نیز به خاطر تألیف آن نخستین مدال طلاى انجمن معماران آمریکا را به خود اختصاص داد.

الکساندر در سوابق علمى خود داراى دو جریان فکرى متمایز است. همانطورى که در پیشگفتار کتاب حاضر ملاحظه خواهید فرمود آراء و نظریات الکساندر در مدت کوتاهى پس از چاپ این اثر تغییر یافت. در واقع کتاب یادداشت‌هایی بر ترکیب فرم (Notes on the Synthesis of Form) متعلق به اولین دوره از جریانات فکرى او است. ولى شکل‌گیرى جریانات فکرى مختلف، به لحاظ تغییر نگرش او نسبت به فرایند طراحى نیست. الکساندر ایده‌هاى قبلى خود را در طراحى کاملاً رد نمى‌کند بلکه آنها را پرورش مى‌دهد از این رو آثار مختلف الکساندر در واقع گوشه‌هایى از یک سناریوى به هم‌پیوسته‌اند. در آغاز این سناریو شخصیتى عقلگرا - که تا حدى در عقلگرایى افراط کرده - در صدد است تا به مدد عقل خویش به مصاف پیچیدگى‌هاى طراحى برود، ولى پس از طى یک روند کاملاً منطقى و در انتهاى داستان همین شخص به نوعى از پختگى مى‌رسد که اتکاء زیادى به شهود دارد.

سناریویى که آثار الکساندر در پرورش ایده‌هاى او عرضه مى‌دارند خود یک سرمشق - یا الگو - است و اهمیت بیشترى از تک‌تک آثار او دارد. این سناریو مى‌تواند سهم بسزایى در آموزش معمارى داشته و تأثیر مشابهى بر نوآموزان معمارى داشته باشد. براى مثال نیکولاس سالینگروس بر این باور است که دو اثر «یادداشت‌هایى بر ترکیب فرم» و «شهر درخت نیست» مى‌توانند پاره‌اى از ویژگى‌هاى الگوها را که در معرفى زبان الگو صرفابه صورت شهودى عرضه شده‌اند، به صورتى عقلایى توجیه کنند.

فهرست مطالب
دیباچه مترجم
درآمدى بر چاپ‌هاى قبل
مقدمه
بخش اول: سازگارى خوب
منشاء سازگارى خوب
فرایند ناخودآگاه
فرایند خودآگاه
بخش دوم: برنامه
تحقق برنامه
جزئیات فرایند
راهکار
سخن آخر
ضمائم
ضمیمه 1) یک مثال به اجرا درآمده
ضمیمه 2) راه‌حل ریاضى تجزیه
یادداشت‌ها