میرزا حسن اصفهانی از صوفیان و عارفان برجسته ایرانی به شمار می‌رفت که توانست علاوه بر تربیت شاگردان بسیار، آثار گرانقدری نیز چون منظوم و منثوری همچون بَحرالحقایق، تفسیر قرآن، زُبدةُ الاسرار و عرفان الحَق را به رشته تحریر درآورد.

حاج میرزا محمد حسن اصفهانی از عارفان و مشهور به صفی علیشاه در ۱۲۵۱ هجری در اصفهان دیده به جهان گشود در اوایل امر مدتی در شیراز، کرمان، یزد و هندوستان به سر برد و عاقبت در تهران مسکن گزید. در این مسافرت‌ها، اصول و قواعد سیر و سلوک را آموخت و قدم به دایره‌ عرفان گذاشت. وی شرح زندگی خود را در مقدمه تفسیر منظوم قرآن چاپ سنگی چنین می‌نگارد: پدرم تاجر بود، از اصفهان به یزد رفت و در آنجا مسکن گزید. فقیر در آن وقت خردسال بودم، مدت بیست سال در یزد توقف نمودم و بعد از طرف هندوستان به حجاز رفتم. اغلب از مشایخ ایران، هند و روم را ملاقات کردم، از بعضی قلیل مستفیض شدم و قواعد فقر و سلوک را که اخذش منحصر به خدمت و قبول ارادت است به اتصال سلسله که شرح آنهم مبسوط است و در این مختصر نگنجد، بدست آوردم و در هندوستان به تالیف (زبده الاسرار) نظما که در اسرار شهادت (سید الشهدا علیه‌السّلام) و تطبیق با سلوک الله است موفق شدم. به عزم ارض اقدس رضوی از راه عتبات عالیات به شیراز و یزد مراجعت کردم و به تهران آمدم... و بیش از بیست سال است که در دار الخلافه ساکن و آسوده‌ام... بیشتر اوقاتم مصروف به تحریر است.

 

ورود به عرصه ادبیات و شعر

صفی علیشاه علاوه بر تربیت شاگردان، آثاری به نظم و نثر نوشت. یکی از آثار وی زبده الاسرار نام دارد، این کتاب مشتمل بر بیان اسرار شهادت امام حسین (ع) و یارانش و تطبیق آن با منازل سیروسلوک است و بر وزن مثنوی مولوی سروده شده است. بحرالحقایق از دیگر آثار منظوم وی است که در شرح و توضیح اصطلاحات صوفیه به‌ترتیب حروف تهجی و بر وزن گلشن راز شبستری نوشته شده است، وی در تألیف اثر به شرح اصطلاحات صوفیه نظر داشته و اصطلاحات تصوف را براساس ترتیب و توضیحات عبدالرزاق به فارسی درآورده است.

تفسیرمنظوم قرآن مشهور به تفسیر صفی، اثری ادبی و عرفانی به شمار می رود که مشتمل بر حدود ۳۲هزار بیت این تفسیر بر وزن مثنوی مولوی است و مؤلف می کوشد تا تنزیل و تأویل را به هم بیامیزد و شریعت و طریقت را جمع کند. صفی علیشاه هدف از نگارش این کتاب را علاوه بر ترغیب «مردم فارسی‌زبان به خواندن و فهمیدن معانی و نکات عرفانی قرآن»، مبارزه با بابیه ذکر کرده است و بر آن بود که هر شخص این تفسیر را بخواند، دیگر به بابیه اعتنایی نمی کند.

تفسیر منظوم قرآن صفی علیشاه با بیش از سی هزار بیت است که بخشی از آن عبارت است از:

از پی تفسیر قرآن مجید                   --  باشد از حق عمر و توفیقم امید

تا بشکر آن که دادم نطق کام           --  معنی قرآن به نظم آرم تمام

ابتدا از نام خویش اندر کتاب            --  با رسول رحمت آمد در خطاب

باب گنج علم خود ذات قدیم            --  کرد بسم الله رحمن الرحیم

باب رحمت را بخلقان کرد باز            --  تا برحمت سوی او گیرند ساز

این اشارت بود یعنی در سبب           --  رحمت او سابق آمد بر غضب

بهر شرح این سه نام با نظام            --  مر صفی آمد بگفتار و کلام

سابق از ایجاد کل ممکنات               --  کنز مخفی بود آن سلطان ذات

هستی او بود در عین کمون              --  ز اسم و رسم و شرط و بی‌شرطی برون

گویم از هستی بیانی در نخست         --  تا بیابی ره بگفتارم درست

دانش هستی بود باب سرای            --  فهم هستی کن زدر آنگه درای

گر نداری ره به تحقیق وجود            --  دیگر از تفسیر و تآویلت چه سود

پای ادراکت بود همواره لنگ            --  پس به حبل هستی اول زن تو چنگ

ذات باری هستی مطلق بود             --  اسم و وصف از ذات او مشتق بود

هستی مطلق بود ذات الاحد            --  اندر آن هستی نگنجد وصف و حد

مطلق از شرطست و پاک از چند و چون     -- وز شئون شرط و بیشرطی برون

قید و اطلاقست دورحضرتش           --  برتر است از لا بشئی رفعتش

نیست او را هیچ شرطی در وجود        --  نک به هستی همچنان باشد که بود

هستی دیگر که ظل ذات اوست        --  در تجلی اولین آیات اوست

موج اول باشد از دریای ذات            --  شد مسمی او باسماء و صفات

بحر اللهیت آمد چون بموج              --  خلق از آن گشتند صادر فوج فوج

در علم عین ممکنات                   --  سر بسر گشتند ثابت یا ثقات

عقل اول گشت پیدا در وجود            --  وز پی تعظیم حق اندر سجود

نفس و افلاک و عناصر روح و جسم    --  جمله شد موجود بر هررسم واسم

شمس رحمانیتش افکند ظل            --  هر وجودی شد بحدی مستقل

بحر رحمت کشت خود را داد آب        --  گشت هر شیئی زفیضش کامیاب

از دیگر آثار منظوم و مهم وی می توان به دیوان اشعار اشاره کرد، این کتاب شامل قصاید، غزلیات، ترجیعات، مسمطات و رباعیات است که غزلیات و مسمطاتش شهرت بیشتری دارد. تقی تفضلی در مقدمه‌ای که بر دیوان صفی علیشاه نوشته، دربارهٔ او می‌نویسد: جمعی کثیر به صفی‌علی‌شاه ارادت می‌ورزیدند و او را قطب سلسله نعمت‌اللهی می‌شناختند. صفی‌علی‌شاه مردی دانا، سخن‌سنج، نیک‌محضر و خوش‌صحبت بود و مریدانش از او کرامت‌ها نقل می‌کنند.

عرفان الحق از آثار منثور صفی علیشاه است. رساله‌ای دربارۀ اسرار سلوک و آداب طریقت به زبان ساده که گویا مولف آن را برای ناصرالدین شاه تألیف کرده بود. اسرارالمعارف و  میزان المعرفه، از دیگر آثار منثور این شاعر توانا محسوب می شود. مولف در اسرارالمعارف درباره عارف، درویش، صوفی، خلافت، اهل توحید و … سخن گفته است. انسانیت، سلوک باطن، آداب ظاهر، سلوک تصوف، تمییز درویش از غیر، ظهور امام مهدی عج، اصول مدنیت، نصیحت به عرفا و رذائل اخلاقی بر صوفی دیگر عناوینی هستند که محور بحث قرار گرفته اند. لازم به ذکر است که وی به ‌واسطۀ برخورداری از دانش وسیع عرفانی و کمالات معنوی و همچنین بیان گرم و گیرا، در اواخر دورۀ ناصری شماری از ارباب حرف و صاحب‌منصبان درباری را مجذوب خود کرد، از آن جمله‌اند: سلطان محمدمیرزا نوۀ فتحعلیشاه، میرزانصراللّه‌خان دبیرالملک و ظهیرالدوله که وزیر تشریفات و داماد ناصرالدین‌شاه بود.

 

خاموشی

این عارف برجسته سرانجام در  ۲۴ ذیقعده ۱۳۱۶ هجری دیده از جهان فرو بست. مزار وی در خانقاهی است که زمین آن را شاهزاده سلطان محمدمیرزا در ۱۲۹۴ اهدا کرده بود. امروزه این خانقاه در نزدیکی میدان بهارستان تهران، جنب خیابان صفی علی شاه، است.

 در پایان به مسمط مخمّسی از دیوان اشعار صفی علیشاه می‌پردازیم

خواهـم ای دل مـحو دیدارت کنم
والِه آن ماه رخسارت کنم

 

جلوه گاه روی دلدارت کنم
بـسـتـه آن زلـف طَـرّارت کـنم *

                                                در بلای عـشق دلـدارت کـنـــم

تـا شـوی آواره از شـهـر و دیار
بُگسلی زنجیـرعـقـل و اخـتـیار     

 

تا شـوی بیـگانه از خـویش و تـبـــار 
سـر بـه صحــرا پـس نَـهی دیــوانـه وار

                                                پای بند طُرّه یــارت کـنـــم

دوش کـز مـن گـشـت خـالی جـای من
شُد زِ  بَعدِ لای  مـن،  اِلّای  مـن

 

آمد آن یـکـتا بُـت رعـنای مـن
گـفـت کِـی در عـاشـقـی رســوای مـن

                                                  خـواهم از هستی سـبکبــارت کـنــم

گـر تـو خـواهی کـز طـریـقـت دم زنـی
نـی کـه عـالــم  از طـمـع  بــر هـم زنـی

 

پــای بــایــــد بــر ســرِ عــالـــم زنـی
چــون دم از آمــال دنـیــا کم زنــی *

                                                  مـورد الــطـاف بـسـیــــارت کـنـــم

سـاعـتـی در خـود نِـگـــر تـــا کـیستـی
درجـهــان بـهــر چـه عـمــری زیـستـی

 

از کـجـــایی وز چـه جـــایـی چـیستـی
جـمــع هـسـتـی را بـــزن  بـــر نـیستــی

                                                 از حـســابت تــا خـبـردارت کنــــم

هـیـچ بــودی در ازل ای بـی شـهــود
پـس جـمــادت سـاخـتــم اوّل زِ جــود

 

خـواسـتـم تــا هـیـچ را بـخـشـم وجــود
گر شـوی خودبیـن، هَـمـانَـستی که بود

                                                بـر خــودیّ خــود گرفتــارت کنــم

از جـمــادی بُـــردمت پــس در نـبــات
خُـرّمت کردم زِ بـاد الـتـفــــات

 

ونـدر آنـجا دادمـت رزق و حـیـــات
چـون زِ خـارسـتان تـن یـابـی نجــات

                                           بــــاز راجـع سـوی گُـلزارت کـنـــم

در نـبــاتی چـون رسیــدی بــر کـمــال
پـس تـو بــا آن نـفــس داری اتّـصـــال

 

دادمت نـفـس بَـهـیـمـی در مـثــــال *
گــر نـمــایی دعـوی عـقـل و کـمــــال

                                            خـیــره خـیــره نـفـس غَـدّارت کـنـم *