آیت الله سیدابوالقاسم موسوی خویی از مفاخر بزرگ جهان تشیع و از مشاهیر فقه، اصول و از عالمان پرآوازه حوزه علمیه نجف اشرف و از مفسران و قرآن‏ پژوهان عالیقدر اسلام به شمار می‌رفت که آثار ارزشمند و کم ‏نظیری به دنیای اسلام ارایه داده است.

در راستای شناساندن اندیشه بزرگان دینی همین بس که از آن به بیداری اسلامی تعبیر می‌شود، ضرورت ریشه‌یابی این موضوع با توجه به ماهیت دینی آن، ناگزیر است. در میان علمای جهان اسلام می توان به آیت الله سیدابوالقاسم موسوی خویی اشاره کرد. او در محضر میرزای نائینی و محقق اصفهانی شاگردی کرد. 

سید موسوی خویی از مراجع تقلید شیعه، رجالی و نویسنده مجموعه ۲۳ جلدی معجم رجال الحدیث و همچنین صاحب اثر تفسیری البیان فی تفسیر القرآن بود. میرزای نائینی و محقق اصفهانی ۲ تن از برجسته‌ترین استادان او در فقه و اصول فقه بوده‌اند. آغاز رسمی مرجعیت آیت الله خویی پس از درگذشت آیت الله بروجردی دانسته شده و درگذشت آیت الله حکیم، آغاز مرجعیت وی به خصوص در عراق خوانده شده است. ایشان در طول ۷۰ سال تدریس، یک دوره کامل درس خارج فقه و ۶ دوره درس خارج اصول فقه را تدریس کرده و یک دوره کوتاه هم به تدریس تفسیر قرآن پرداخت. عالمانی از جمله محمد اسحاق فیاض، سید محمدباقر صدر، میرزا جواد تبریزی، سید علی سیستانی، حسین وحید خراسانی، سید موسی صدر و سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از شاگردان آیت الله خویی معرفی شده‌اند.(۱)

آیت الله خویی در فقه و اصول فقه، نظرات و آرای قابل توجهی داشته که گاه با نظرات مشهور فقیهان شیعه متفاوت است. برخی منابع، فتاوای متفاوت او را تا ۳۰۰ مورد دانسته‌اند. وی در دوران مرجعیت خود، اقداماتی از جمله ساختن کتابخانه، مدرسه، مسجد، حسینیه و بیمارستان در کشورهای ایران، عراق، مالزی، انگلیس، آمریکا، هندوستان و... را در راستای تبلیغ دین، ترویج تشیع و یاری رساندن به نیازمندان انجام داده است.(۲)

 آیت الله خویی در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، مواضع و بیانیه‌هایی علیه رژیم پهلوی داشته و اعتراض به واقعه فیضیه در ۱۳۴۲ خورشیدی از این جمله‌ است. وی پس از شروع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ در ایران در مواردی از جمله همه‌پرسی تعیین نظام جمهوری اسلامی و همچنین جنگ رژیم بعث علیه ایران، به حمایت از انقلاب و جمهوری اسلامی ایران پرداخت. او در جریان انتفاضه شعبانیه شیعیان عراق و تعیین شورای رهبری برای اداره مناطق تحت مدیریت شیعیان، تحت فشار رژیم صدام قرار گرفت و تا پایان عمر در حصر خانگی بود.

اساتید و اجازه اجتهاد

آیت الله سید ابوالقاسم خویی، علاوه بر آنکه به گفته خود از میرزا محمدحسین نایینی و میرزا محمدحسین اصفهانی بیشترین استفاده علمی را برده و دوره‌ای کامل از علم اصول و برخی کتاب‌های فقهی را از آنان آموخته، از اساتید دیگری از جمله شیخ الشریعه، شیخ مهدی مازندرانی و آقا ضیاء عراقی نیز یاد کرده است. برخی دیگر از استادان آیت الله خویی عبارتند از شیخ محمدجواد بلاغی در علم کلام، عقاید و تفسیر، سید ابوتراب خوانساری در علم رجال و درایه، سید ابوالقاسم خوانساری در علم ریاضیات، سید حسین بادکوبه‌ای در فلسفه و عرفان و همچنین سید علی قاضی. او در طول دوران تحصیل خود در حوزه علمیه نجف، با آیات عظام سید محمدهادی میلانی، سید محمدحسین طباطبایی، سید صدرالدین جزایری، علی‌محمد بروجردی، سید حسین خادمی و سید محمد حسینی همدانی مباحثه می‌کرده است.(۳)

آیت الله خویی در ۱۳۵۲ هجری از بسیاری از بزرگان حوزه علمیه نجف اجازه اجتهاد دریافت کرده است. آغاز مرجعیت آیت الله خویی به روشنی مشخص نیست اما بسیاری از منابع، آغاز جدی مرجعیت او را پس از درگذشت آیت الله بروجردی دانسته اند.

هفتاد سال تدریس

آیت الله سید ابوالقاسم خویی در خلال تحصیل در حوزه علمیه نجف به تدریس هم مشغول بوده و به گزارش منابع مختلف، هر کتابی را که می‌آموخته، آن را تدریس می‌کرده است. پس از درگذشت آیات عظام محمدحسین غروی نائینی و محمدحسین غروی اصفهانی، مجلس درس سید ابوالقاسم خویی و میرزا محمدعلی کاظمی خراسانی از درس‌های مهم نجف گزارش شده و بر این اساس، پس از درگذشت کاظمی خراسانی، مجلس درس آیت الله خویی، برترین و پرجمعیت‌ترین حوزه درسی نجف معرفی شده است. چنانکه خویی در زندگی‌نامه خود نوشته است در خلال سال‌های طولانی تدریس، جز در روزهای بیماری و سفر، هیچ گاه دست از تعلیم شاگردان خویش نکشیده است. او در مجموع ۷۰ سال به تدریس دروس سطح و خارج در حوزه نجف پرداخته و بر اساس منابع، نزدیک ۵۰ سال، مهمترین مجلس درسی حوزه علمیه نجف را عهده‌دار بوده و طلبه هایی از ایران، هند، افغانستان، پاکستان، عراق، لبنان و برخی کشورهای دیگر در درس او حاضر می‌شده‌اند.(۴)

آیت الله خویی در تدریس مباحث علمی، چیره‌دست و مسلط خوانده شده که مطالب را شمرده، فصیح، منظم و بدون وارد شدن به زواید و حواشی بیان می‌کرده به مباحث فلسفی نمی‌پرداخته، استفاده فراوانی از روایت ها می‌کرده و به سندهای روایت ها توجه ویژه می‌کرده است.

آثار و تقریرات

البیان فی تفسیر القرآن، تکملة مِنهاج الصالحِین، مُعجَم رِجال الحدیث، اَجوَد التقریرات از جمله آثار آیت الله خویی به شمار می رود. همچنین آثار مختلفی از جمله تألیفات و رساله‌های علمی، رساله‌های عملیه و تقریرات درس‌های اساتید از جمله آثاری است که توسط آیت الله خویی نگاشته شده است. بسیاری از آثار آیت الله خویی در کتابی ۵۰ جلدی با عنوان «موسوعة الامام الخوئی» گردآوری شده است که ۴۲ جلد از این مجموعه، شامل یک دوره کامل فقه استدلالی و جلد ۴۳ تا ۴۸، یک دوره کامل اصول فقه است. جلد ۴۹ از این مجموعه، شامل چند رساله رجالی و سه رساله از تقریرات درس‌های خویی و مواردی دیگر است و جلد پنجاه، حاوی کتاب البیان فی تفسیر القرآن است. آیت الله سید ابوالقاسم خویی، آثاری در موضوعات مختلف از جمله علوم قرآنی، فقه، اصول فقه و رجال داشته است.(۵)

اقدامات سیاسی

آیت الله سید ابوالقاسم خویی تا پیش از مرجعیت، بیانیه‌ها و اطلاعیه‌هایی در محکومیت اقدامات رژیم پهلوی صادر کرده، در یک دوره بیش از ۱۰ ساله، تقریباً سیاست سکوت را در پیش گرفته و سپس در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در بهمن ۱۳۵۷خورشیدی، به حمایت از امام خمینی و انقلاب اسلامی پرداخته است. سرانجام حمایت خویی از انتفاضه شعبانیه شیعیان عراق، به حصر خانگی او انجامید. مواضع علیه رژیم پهلوی،‌ دوره سکوت بیش از ۱۰ ساله، همراهی با انقلاب اسلامی ایران، انتفاضه شعبانیه عراق و خدمات دینی و اجتماعی از جمله فعالیت های سیاسی آیت الله خویی به شمار می رود.(۶)

منابع:

۱.آقا بزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، ۱۴۰۳ هجری.

۲. اسلامی، غلامرضا، غروب خورشید فقاهت، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۲ خورشیدی.

۳.امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، نجف، ۱۳۸۴هجری.

۴.انصاری، مرتضی، زندگانی و شخصیت شیخ انصاری، قم، کنگره بزرگداشت دویستمین سالگرد میلاد شیخ اعظم انصاری، ۱۳۷۳ خورشیدی.

۵. جعفریان، رسول، تشیع در عراق: مرجعیت و ایران، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۶خورشیدی.

۶. یادنامه حضرت آیت الله العظمی آقای حاج سید ابوالقاسم خویی، ۱۳۷۲خورشیدی(بر اساس نسخه الکترونیک سایت موسسة الخوئی الاسلامیة).