۱۴ تیر سالروز درگذشت میرزا طاهر خوشنویس از جمله نسخ‌نویسان برجسته سده‌های ۱۳ و ۱۴ و از جمله افرادی به شمار می‌رود که نستعلیق را به اوج خود نزدیک کرد و بسیاری از آثار ماندگار او، تحریر با همین خط (نستعلیق) و خط نسخ است.

میرزا طاهر خوشنویس در ۱۲۶۷ خورشیدی در یکی از روستاهای آذربایجان و در خانواده ای روحانی متولد شد اما در ۲ سالگی به همراه خانواده اش راهی تبریز شد. پدرش همواره قرآن به همراه داشت و هر ماه یک قرآن ختم می کرد؛ ضمن اینکه از فنون قرائت و تجوید نیز بهره ای داشت و در پنج سالگی کم کم سواد فارسی و قرآن را به فرزند یاد داد. میرزاطاهر که در ۷ سالگی به مکتب رفت، سعی کرد صرف و نحو عربی را یاد بگیرد و در همان اثنا با مقدمات تحریر خط نسخ آشنا شد. چون استعداد زیادی در خوشنویسی داشت، بدون تعلیم و راهنمایی فقط به یمن ذوق و عشق مفرط به خوشنویسی آنقدر از خطوط شیوای استادان خط مشق کرد تا کم کم به کیفیت و رموز و قواعد آن پی برد.

آثار و تحریرها

وی در طول ۶۴ سال فعالیت هنری به تحریر بیش از ۲۰۰ جلد کتاب رساله علمی اخلاقی و دینی دست زد. از آثار ماندگار او، قرآن با ترجمه و خلاصه تفسیر فیض الاسلام است که متن آن به خط نسخ و ترجمه به نستعلیق است. به جز قرآن‌های متعدد، او نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، مفاتیح الجنان، منتهی الآمال و چند کتاب از کتاب‌های درسی حوزه علمیه مثل معالم الاصول و کفایه الاصول، خلاصه النحو، رساله رشدیه، ذخیره المعاد، بحر المعارف، ابواب الجنان، جامع المقدمات، تهذیب المنطق، همچنین صراط المنعمین، با عیشة راضیه، حیدربابایه سلام، گلستان سعدی و ... را نیز به رشته تحریر درآورد.
اما آغاز فعالیت او به دوره نوجوانی اش بازمی گردد. برای مثال در ۹ سالگی جزء سی ام قرآن را برای یکی از کتابفروشی ها نوشت که چاپ شد. در ۱۲ سالگی نیز "صرف و میر و تصریف" و "عوامل" را نوشت که آنها نیز چاپ شدند.

کتاب بعدی استاد میرزاطاهر خوشنویس در ۱۴ سالگی "معالم" (در اصول ) بود که آن نیز به چاپ رسید؛ ضمن اینکه هنوز نسخه های آن موجود و مورد استفاده طلاب علوم دینی است. میرزاطاهر سپس به نوشتن قرآن پرداخت. او نوشتن نخستین قرآن را در ۱۳۲۱ قمری شروع کرد که حدود چهار سال به طول انجامید. استاد خوشنویس در ۱۷ سالگی تدریس را آغاز کرد و تا ۳۵ سال به شغل معلمی مشغول بود. در واقع او در اثر پشتکار و تمرین بسیار توانست در اصول و قواعد هنر خط به استادی برسد.

میرزاطاهر از زبان فرزندش

فرزند میرزا طاهر درباره اخلاق پدرش می گوید: من در طول عمرم پرخاشگری یا عصبانیت پدر را ندیده بودم، مگر در مورد مسایل دینی. وی با همه مدارا می کرد و هیچ زمانی از زیادی کار یا کمی مادیات افسرده نمی شد. پدرم تفریحش نوشتن آیات الهی و سایر کتب بود. من به نوبه خود که شاهد این ماجرا بودم به غیر از مواقع خواب و استراحت ندیدم که لحظه ای دست های ایشان از نوشتن باز بماند. از تمام آیات قرآن یا کتاب های دیگر برای ما تعریف می کرد، از اخلاق، از زندگی، از معاشرت با دیگران و آنچنان ما را شیفته سخنان خود می کرد که آن خاطرات هیچ زمانی از خاطرمان محو نمی شود. وی به من می گفت: از خدای خودم خواسته ام چنانکه نخستین قلم را از قرآن شروع کرده ام، آخرین قلم من نیز به قرآن ختم شود و از آنجایی که لطف خداوند همیشه شامل حال پدرم بود، دعایش مستجاب شد و قرآنی را که در سال ۱۳۵۱ شروع کرده بودند در اوایل سال ۱۳۵۴ و در ۸۵ سالگی به اتمام رساند، یادم است روزی که این قرآن تمام شد به حدی ایشان خوشحال بودند که نماز شکر به جای آوردند."(۱)

همنشینی میرزاطاهر و شهریار

استاد شهریار از دوستان میرزا طاهر بود که گاهی به منظور یادگیری خط شکسته تحریری به منزل میرزا طاهر رفت وآمد می کرد و سرانجام حیدربابا اثر استاد شهریار با خط میرزا طاهر به چاپ رسید. شهریار درباره میرزاطاهر اینگونه سروده است:

مردی که خطش نفیس باشد آن طاهر خوشنویس باشد

شایسته بود به نامش الحق این جمله خوشنویس مطلق

در مشق جلی و نسخ و تحریر استاد بود به نیک تعبیر

خط پایان

استاد میرزاطاهر در ۱۳۳۴ خورشیدی در ۷۰ سالگی، تقاضای بازنشستگی کرد. آخرین کتابی که وی به رشته تحریر درآورد، کتاب آسمانی قرآن بود که در ۱۳۵۳ خورشیدی به پایان رسید. میرزا طاهر خوشنویس سرانجام پس از سپری کردن قریب به ۹۰ سال عمر پربار، در ۱۴ تیر ۱۳۵۵ در تهران به دیار باقی شتافت و در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد. در بزرگداشتی که آذر ۱۳۷۶ در تبریز برای وی برگزار شد، مقرر شد که قبر او از تهران به تبریز انتقال یابد و سرانجام در ۱۰ بهمن ۱۳۸۴ قبر میرزا طاهر خوشنویس از تهران به مقبرهالشعرای تبریز انتقال یافت. در پایان باید گفت بی‎شک برای به کمال رسیدن هنر خوشنویسی تلاش‎های بسیاری از سر ذوق و زیباشناسی صورت گرفته و افراد زیادی در این راه از جان‎ودل مایه گذاشته‎اند که میرزا طاهر خوشنویس در زمره سرآمدترین آن‎هاست. مرتبه میرزاطاهر خوشنویس در هنر خوشنویسی به درجــه ای بود که اســتادان این فن به مهــارت او در خط نســخ، معترف انــد.

پی نوشت:

۱- روزنامه ایران، شماره ۶۲۶۶، پنج شنبه ۳۱ تیرماه ۱۳۹۵