«نپرسید کشورتان چه کاری برای شما می تواند بکند، بپرسید چه کاری می توانید برای کشورتان انجام دهید؟» این سخنان، بخشی از نطقی است که جان. اف. کندی در مراسم تحلیف ریاست جمهوری آمریکا در ۱۹۶۱ میلادی ایراد کرد و سپس به اندازه‌ای شهرت یافت که امروز برخی از مردم آمریکا آن را به صورت کتیبه به دیوار خانه خود می‌آویزند اما در حقیقت این سخنان ۵۰ سال پیش‌تر در مقاله ای در یک روزنامه عربی چاپ لبنان آمده بود و نویسنده آن جوان گمنام به نام جبران خلیل جبران بود که بعدها به سبب نوشتن چند اثر شعر گونه و عرفان آمیز به زبان انگلیسی شهرت یافت. مهم ترین آثار وی کتاب کوچکی بود به نام پیامبر که از سال انتشار آن در ۱۹۲۳ میلادی تا کنون همیشه در میان خوانندگان انگلیسی زبان دست به دست می گشت و بارها به بیشتر زبان های دنیا ترجمه شده‌است. در آن کتاب با همین جمله که به زبان کندی معروف شد به جوان های آزادی خواه سرزمین های عربی که تا ۱۹۲۰ میلادی تحت سلطه امپراطوری عثمانی بودند و برای به دست آوردن استقلال تلاش می کردند، خطاب می کند.

زندگی جبران خلیل جبران

جبران خلیل جبران در ‌۱۸۸۳ میلادی در دهکده‌ای کوچک از منطقه بُشاری لبنان ‌زاده شد و هم‌اکنون با اینکه ۸۹ سال از مرگ او می‌گذرد اما همچنان تاثیر جبران چشمگیر است و زندگیش برای خاص و عام در هاله‌ای از رمز و راز قرار دارد. مادرش دختر کشیشی بود که پایبندی به اصول و ارزش‌ها برایش در درجه نخست قرار داشت و همین عاملی شد تا جبران خلیل جبران از مادر خود الهام بگیرد. لبنان سده های متمادی دیدارگاه شرق و غرب، میدان‌گاه‌ همایش‌ مذاهب و سنن گوناگون بوده است. از این ‌رو لبنان نیاکان جبران خلیل جبران، درست همان سپهر آرمان آسایی بود که‌ این شاعر می‌توانست نوزاده‌های اندیشه و پسندش را در آن بپروراند تا به میان مردم به یادگار بگذارد. با گذر زمان، جبران خلیل در کشاکش میان واقعیاتی‌ که‌ خود به چشم می‌دید و خیال‌های آرمانی که مادرش‌ می‌پرورد، ۲پاره می‌شد. یعنی نزد او پندارها، باورها و اندیشه‌هایی که مادر او از گذشته‌ فراهم‌ آورده بود با لبنان نوپا سرناسازگاری‌ داشت. از آن هنگام که لبنان درگیر جنگ‌ داخلی‌ شده بود، بسیاری از گروه‌های‌ اقلیت‌ ناچار شده بودند از آنجا مهاجرت کنند.

شاید گریز از چنین هنگامه‌ای بـرای خـانواده جبران خلیل جبران، امری ناگزیر بود. از این رو او در کودکی به همراه مادر و ۲ خواهرش به آمریکا مهاجرت کرد و به زودی خودش را با محیط جدید تطبیق‌ داد و به شهرت و نام‌آوری رسید. شخصیت وی چنان بود که برخی از او خداواره‌ای می‌سازند و برخی نیز او را شاعری مردم‌پسند و پیش پا افتاده می‌دانند. همین که پای جبران خلیل جبران به آمریکا رسید به سرعت خود را با محیط جدید و زندگی‌ نو آیینش منطبق کرد. نمایشگاه هنری او در ‌۱۲ سالگی، شهرت‌ بسیاری را برایش به ارمغان آورد. جبران از همان ایام نوجوانی به میدان هنر، شعر و نویسندگی قدم نهاد. در ۱۵ سالگی مدیر مجله  الحقیقه شد و در ۱۶ سالگی نخستین شعرش در روزنامه جبل به چاپ رسید و در ۱۷ سالگی به طراحی چهره بزرگانی چون عطار، ابن سینا و ابن خلدون و برخی دیگر از حکما و نویسندگان پیشین دست زد و پس از پایان تحصیلات رسمی خود برای تکمیل هنر نقاشی به پاریس رفت و در ۲ سال اقامت در فرانسه ضمن آشنایی با مکاتب گوناگون هنر نقاشی، کتابی با عنوان الارواح المتمرده (روان‌های سرکش) نوشت و در بیروت به چاپ رساند. زندگی او به همین منوال و با موفقیت های بسیاری به جوانی رسید. به طوری که او در ۳۰ سالگی نه‌ فقط‌ نقاش بلکه‌ نویسنده‌ای زبردست بود. جبران خلیل جبران، به ریاست انجمن قلم جنبش مهاجر شمال برگزیده‌ شد. میخائیل نعیمه یکی از بهترین و نزدیک ترین دوستان جبران خلیل به عنوان معاونت انجمن قلم انتخاب شد و بعدها پس از مرگ جبران، یکی از ماندگارترین زندگینامه‌های‌ این شاعر برجسته را نوشت.

آثار برگزیده جبران خلیل جبران

پیامبر کتابی ‌است کوچک که تعداد واژه‌هایش به ۲۰ هزار هم نمی‌رسد. این اثر مشتمل بر ۲۶ مقاله شاعرانه است که در دهه ۱۹۶۰ میلادی و پس از درگذشت او در آمریکا بسیار محبوبیت یافت. کتاب پیامبر پس از انتشار آن در ۱۹۲۳ میلادی هر سال تجدید چاپ می‌شود و تا کنون به ۵۰ زبان زنده‌ دنیا ترجمه شده است. محمد صلاح عمری، مدرس ادبیات عرب در دانشگاه آکسفورد درباره‌ کتاب پیامبر جبران خلیل خبران چنین می‌گوید: این کتاب به کار لحظات مهمی می‌آید، مثل هدیه‌ای به محبوب، یا برای تولد، یا در سوگواری. برای همین است که تا این حد گسترده شده و حتی سینه به سینه نقل می‌شود. برخی آن را خودنگاره‌ یا حدیث نفس شاعر می‌دانند. جبران‌ خود را در چهره پیامبر بازنگاری می‌کند که روی سخنش با مردم نیویورک (ارفالس) است و هدف سخنش درباره زندگی‌ است. کتاب پیامبر، گستره پهناوری از موضوعات گوناگونی همچون عشق‌ تا ازدواج، شادی‌ و اندوه، خرید و فروش‌ تا آزادی، نیک و بد تا نماز و دین، کامجویی یا زیبایی و سرانجام مرگ را در برمی‌گیرد. جبران خلیل جبران مرگ‌ را همچون‌ پاره جدانشدنی‌ از زندگی می‌شمارد. جان ریچارد شلزینجر کارگردان مشهور انگلیسی درباره جبران خلیل جبران می گوید: چنین‌ مرد خودساخته‌ای‌ که‌ در عنفوان عمر پا به آمریکا بگذارد و بتواند تا ۳۰ سالگی خود را به عنوان یک هنرمند به‌ دهکده گـرینیچ بشناساند و تـا ۴۰ سالگی، کیشی برگرد خود بیافریند که سزاوار عشق‌ آمریکاییان‌ می‌شود. اما شخصیت جبران، همان‌ جبران‌ اسطوره‌ای‌ نیست. به گمان رابین واترفیلد نویسنده انگلیسی زبان جبران خلیل جبران، نمونه‌ای از افرادی بود که در کشاکش‌ میان ۲ جهان‌ غرب‌ و شـرق، گرفتار آمده‌اند. تلاش او در طول عمر بر آن بود تا نقش شاعر و پیام‌آور را یگانه کـند و شرایط تاریخی چنان دگرگونش کرد کـه نـزد شـرقیان به‌ شاعری‌ و نـزد غـربیان به پیامبری شناخته شـد. با وجود این که کارهای عمده‌اش پس از ۱۹۱۸ میلادی به زبان انگلیسی بودند و اشعارش یکی از پرفروش ترین‌ کتاب‌ها در تاریخ آمریکا محسوب‌ می‌شوند اما اساتید ادبیات انگلیسی او را عوامانه شمردند.

با این اوصاف، جبران ‌در سرتاسر جهان و به ویژه در ایـران برانگیخته شد، بی‌شک به این نتیجه‌ می‌رسیم کـه جایگاه‌ او در شـرق نـیز فـراسوی شاعری است. باید او را همچون پیام‌آوری‌ بپذیریم که گرایش به‌ سوی جهان یگانه و پدیدار شدن کلان شهرهای آینده کـه چون واهمه‌ای‌ آدمیان را فراگرفته است، پیشگویی کرده‌ بـود. ‌جبران خلیل جبران به عنوان یک مسیحی، لب به ستایش امام علی(ع) می گشاید و چنین می گوید: به عقیده من علی بن ابیطالب (پس از پیامبر) نخستین مرد از قوم عرب است که وجودش، همه فضائل کامل بودن را در قوم خویش دمید و آهنگ آن را به گوش مردمی رسانید که پیش از آن مانند آن را نشنیده بودند و در بین تاریکی‌های جاهلیت از روش روشن او متحیر ماندند. جبران خلیل معتقد بود: ۲ طایفه شیفته روش علی بودند یکی خردمندان پاکدل و دیگری نیکو سرشتان با ذوق، علی بن ابیطالب شهید عظمت خویش گشت. او از دنیا رفت در حالی که نماز بر زبانش جاری و دلش از شوق خدا لبریز بود. مردم عرب، حقیقت مقام او را درک نکردند تا گروهی از مردم کشور همسایه آنها (ایران) برخاسته، این گوهر گرانبها را از سنگ تشخیص داده و او را شناختند.

واترفیلد نویسنده، جبران را همچون شاعری توصیف می‌کند که گاه ناتوانی‌اش برای تشخیص میان ایهام‌ و ابهام یا میان بی‌کرانگی بی‌دروپیکری، دامچاله‌ای می‌شود که شاعر به‌ درون آن می‌افتد. مجموعه کلمات قصار جبران با نام قلمرو خیال در ۱۹۲۷ در قاهره منتشر شد و سال بعد نیز عیسی، پسر انسان را به چاپ رسانید. الموسیقی، عرائس المروج و الأرواح المتمردة از آثار عربی و ارواح‌ متمرد ترجمه هوشنگ مستوفی، اشکی و لبخندی و تندبادها ترجمه مسعود انصاری، آیینه‌های روح، برانگیخته، پیامبر و بـاغ پیامبر، پیشرو و فرشتگان مرغزار، تازه‌ها و طرفه‌های‌ ارواح‌ سرکش، حمام روح ترجمه حسن حسینی، راز دل ترجمه‌ پریدخت‌ عظیما و ... آثاری منتشر شده به زبان انگلیسی است. جبران خلیل جبران سرانجام پس از انتشار کتاب خدایان زمین در ۱۹۳۱ میلادی چشم از جهان فروبست. خیابان‌های نیویورک ۲ روز برای او عزادار شدند و در سراسر آمریکا و لبنان بر مرگ او سوگواری کردند. مجله نیویورک سان در همین ارتباط اعلام کرد: پیامبری مرده است. امروز نام و آثار جبران خلیل جبران در ردیف افتخارات مردم لبنان است.  

منابع:

خلیل جبران جبران، آیینه های روح، ترجمه حسین کیانی

پیامبر و دیوانه، ترجمه نجف دریابندی، نشر کارنامه ۱۳۷۷

سعیدیان، عبدالحسین،‌ دایره المعارف نو