مهدی احمدی
رحیم نیکبخت پژوهشگر و مورخ انقلاب اسلامی و تاریخ آذربایجان بود؛ مردی از دیار آذربایجان که تالیفات ارزنده‌ای از خود به یادگار گذاشت و خدمات علمی ماندگار به این مرز و بوم کهن ارایه کرد.

در سال ۱۳۹۱ خورشیدی برای نخستین بار در مرکز اسناد انقلاب اسلامی مردی آرام و صبور را می دیدم که در اتاقش می نشست و به کار پژوهش مشغول بود. بعد از مدتی از یکی از همکاران پرسیدم و او گفت، رحیم نیکبخت است. اتاق محل کارش در طبقه سوم ساختمان کتابخانه و مرکز اسناد روبروی اتاق بنده بود و به همین مناسبت هر روز صبح او را می دیدم که وارد اتاقش می شد و به مرور باب آشنایی آغاز و رفت و آمدها به اتاقش شروع شد. سوال هایی از او می پرسیدم در خصوص تاریخ آذربایجان و او هم با روی باز و بدون هیچ گونه حب و بغضی پاسخگو بود و همین آغازی شد تا دوستی و همکاری با این مرد نازنین آغاز شود و بعدها که موسسه دیار کهن را راه اندازی کرد از بنده خواست تا پژوهشی در خصوص تاریخ قفقاز انجام دهم اما خبر درگذشت او شوکه کننده بود؛ رحیم نیکبخت پژوهشگر تاریخ آذربایجان بر اثر کرونا درگذشت.

زندگینامه

رحیم نیکبخت در ۱۳۵۰ خورشیدی در روستای میرکوه از توابع سراب آذربایجان شرقی به دنیا آمد. او پس از گذراندن تحصیلات تا دیپلم وارد رشته تاریخ شد و فارغ التحصیل این رشته از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بود.

نیکبخت در کنار پژوهش در حوزۀ تاریخ انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر آذربایجان، مدیریت بخش تدوین اسناد و تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی و بخش تحقیقات تاریخ مجلس را نیز برعهده داشت.

آثار و تالیفات

نیکبخت در برخی همایش‌­های مربوط به تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی به­‌ عنوان سخنران یا عضو کمیته علمی حضور داشته و تألیفات متعددی در حوزه تاریخ انقلاب و تاریخ و فرهنگ ایرانی اسلامی آذربایجان منتشر کرده است که از آن جمله می توان به این آثار اشاره کرد:

زندگانی و مبارزات شهید قاضی طباطبایی: در این کتاب شرح مفصلی از زندگی و مبارزات آیت‌الله محمدعلی قاضی طباطبایی براساس اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی فراهم آمده است. در این کتاب ابتدا مطالبی درباره پیشینه مبارزات و اهمیت آذربایجان در تاریخ ایران ذکر شده، سپس زندگی خانوادگی قاضی طباطبایی همراه با تحصیلات و مبارزات سیاسی وی، به ویژه شرکت در نهضت امام خمینی (ره) در سال ۱۳۴۲بازگو شده است. آیت‌الله قاضی در تبعید، اوج‌گیری نهضت ۵۷، آیت‌الله قاضی و دوران انقلاب، پیروزی انقلاب و شهادت قاضی طباطبایی عناوین بعدی کتاب است. در انتهای کتاب تصاویری از مراحل مختلف زندگی قاضی طباطبایی به چاپ رسیده است.

جنبش دانشجویی تبریز به روایت اسناد و خاطرات: در این کتاب، تاریخچه جنبش دانشجویی تبریز به تفصیل روایت شده است. در بخش اول که مدخل ورود به بحث است، مباحثی مانند اهمیت آذربایجان، پیشینه مدارس عالیه در آذربایجان، پیشینه مبارزات دانش‌آموزی و دانشجویی، فرقه دمکرات و جنبش دانشجویی و تاسیس دانشگاه تبریز از سوی فرقه دمکرات مطرح شده است.

خاطرات حجت‌الاسلام حسینی همدانی: کتاب حاضر حاوی خاطرات زندگی و مبارزات نامبرده است که در سه فصل تنظیم شده است: زندگی‌نامه و تحصیلات، مبارزات سیاسی در همدان و مبارزات سیاسی در تهران. صفحات پایانی به گاهشمار زندگی، ضمایم، اسناد و تصاویر، فهرست تفصیلی مطالب، فهرست منابع و فهرست اعلام اختصاص یافته است.

زندگانی و مبارزات آیت‌الله مروج: این مجموعه شرحی است بر زندگی، مبارزات و ویژگی‌های اخلاقی آیت‌الله مروج از علمای معاصر در اردبیل.

زندگانی و مبارزات شهید دکتر مفتح: در بخش اول کتاب، زندگانی و ویژگی‌های اخلاقی آیت الله مفتح، در بخش دوم حیات علمی او شامل تحصیلات حوزوی، دانشگاهی، آثار و تالیفات و بخشی از اندیشه‌ او معرفی شده است. در بخش‌های بعدی فعالیت‌های فرهنگی و مبارزات سیاسی آیت الله مفتح از آغاز نهضت اسلامی تا شهادت او در ۲۷ آذر ۱۲۵۸، بررسی شده است.

مبارزات آیت‌الله سید یونس اردبیلی به روایت اسناد و خاطرات: در این مجموعه نخست مختصری از زندگی‌نامه‌ آیت‌الله سید یونس اردبیلی ذکر شده و پس از آن مبارزات سیاسی وی بر اساس اسناد و خاطرات بازگو شده که عبارت‌اند از: حمایت از مبارزان تبعیدی، شرکت در قیام مسجد گوهرشاد، مبارزه با عوامل کمونیستی در آذربایجان، حمایت از درخواست‌های آیت‌الله العظمی قمی، حمایت از نمایندگی شیخ حسن لنکرانی، بازگشت به مشهد و ساماندهی هیات‌های مذهبی و همگامی با آیت‌الله کاشانی در نهضت ملی نفت. ضمن آن که در پایان اسناد و خاطرات و تصاویری درج شده است.

نقش آذربایجان در تحکیم هویت ایران: این کتاب از پنج بخش، با مقالاتی از صاحب‌نظران و پژوهشگران آذری‌زبان شکل گرفته است. در این مجموعه، به بررسی وضعیت و نقش آذربایجان در ایران قبل از اسلام، تاریخ این سامان در دوره اسلامی، شکل‌گیری دولت صفوی، رسمیت مذهب شیعه در آذربایجان و شکل‌گیری هویت ایرانی، تاریخ آذربایجان در ایران معاصر، مقاطع تاریخی جنگ‌های روسیه علیه ایران تا انقلاب اسلامی و نقش و جایگاه آذربایجان در فرهنگ و ادب ایرانی، پرداخته شده است.

تحولات منطقه اردبیل از مشروطه تا جنگ جهانی اول: این کتاب از چهار فصل تشکیل شده است. فصل اول: در آستانه مشروطیت، فصل دوم:‌ دوران مشروطه، فصل سوم: استبداد صغیر و اردبیل و فصل چهارم: روس ها در اردبیل. در همه این فصول رد پای روس ها و وقایعی که پدید آمده دنبال شده است. این کتاب ۲۳۲ صفحه و باقی مانده آن تا ۳۳۰ حاوی چند پیوست و تصویر شماری از اسناد و اشخاص است.

بازخوانی جنگ‌های روسیه علیه ایران: مقالاتی که در این مجموعه ارایه شده است هر یک به گوشه‌ای از تاریخ ایران در این مقطع سرنوشت‌ساز می‌پردازد. مقاله اول روایتی مختصر از جنگ‌های روسیه علیه ایران بر اساس اسناد وزارت امور خارجه است. در مقاله دوم نقش امپریالیسم انگلیس در جدا شدن آران و ۱۷ شهر از توابع آن بررسی شده است. مقاله سوم با عنوان «پایداری‌های ایرانیان قفقاز در جنگ‌های ایران و روس» مقاومت‌های مردم مسلمان منطقه قفقاز در مقابل اشغالگران روسی را بررسی می کند. در مقاله چهارم نقش عباس‌میرزا (نایب‌السلطنه) در این دوره مهم تحلیل شده است. مقاله پنجم به قتل‌عام خاندان جوانشیر حکمرانان قره‌باغ توسط روس‌ها پرداخته است. در مقاله ششم کتاب مهم مآثر سلطانیه را نقد وتحلیل کرده است. مقاله هفتم مربوط به «بازتاب جنگ‌های ایران و روس در اشعار قائم‌مقام فراهانی» است که مولف کتاب فصل های تاریکی (تاریخ ادبی جنگ های ایران وروس) پژوهشگر دانشگاه تبریز_محمد طاهری خسروشاهی آن رانگاشته است. مقاله هشتم و پایانی «مأخذشناسی اجمالی جنگ‌های روسیه علیه ایران» است که به منظور راهنمایی بیشتر پژوهشگران جوان و دانشجویان جمع‌آوری و تدوین گردیده است.

از جمله پژوهش های دیگر نیکبخت می توان به «اسنادی از تحولات سیاسی اجتماعی آذربایجان از شهریور ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، آیت‌­الله سید نورالدین حسینی شیرازی به روایت اسناد، مجموعه مقالات همایش پنجاهمین سالگرد شهادت نواب صفوی و فدائیان اسلام، بازخوانی مشروطیت، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، مطهری بدون سلاح، پیدایش فرقۀ دمکرات به روایت اسناد و خاطرات، فرقه دموکرات آذربایجان در سراب، خاطرات واسناد حجت الاسلام حاج شیخ غلامرضا فیروزیان، تحولات غرب آذربایجان به روایت اسناد مجلس و دوره سه‌جلدی پژوهشنامه انقلاب اسلامی» اشاره کرد.

دیدگاه های دیگران

علی ططری مدیر اسبق مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در مورد نیکبخت گفته است: رحیم هیچ‌گاه عصبانی نمی‌شد، هیچ‌گاه غیبت نمی‌کرد و تا حد امکان با خونسردی و اعتدال همیشه در پی وصل دادن بود و اغلب اوقات لبخندی بر لبانش نقش بسته بود تا آرامش جمع را بیشتر کند.

محمد علی بهمنی قاجار پژوهشگر در مورد نیکبخت گفته است: ایران، میهن عزیزما، فرزند رشید و شایسته اش رحیم نیکبخت میر کوهی را از دست داد،   کسانی که نیکبخت را می شناسند می دانند چه گنجی از اخلاق و معرفت و انسانیت و علم و ایران پرستی و ایمان را از دست دادیم، رحیم نیکبخت، عارف به تمام معنا بود، وجود شریفش عاری بود از حب جاه و مال و نفسانیات، در قلب پرطپش او جایی بر مهر و دلبستگی به مادیات و جاه طلبی های شخصی نبود زیرا این قلب با عشق به ایران با ارادت به مذهب شیعه و حسین بن علی و با یک پارچه شور عشق به ادبیات و فرهنگ و تاریخ ‌و مدنیت ایران لبریز گردیده بود ... ایران را به تمام معنا دوست داشت با تمام ابعاد هویتی ایران،   همان میزان که به کورش و داریوش و هخامنشیان علاقه داشت به صفویه نیز مهر می ورزید و همان طور که به اهل بیت(ع) ارادت داشت به اسطوره های ایرانی نیز دلبسته بود، نیکبخت نماد یک ایرانی تمام عیار بود که مانندش کم پیدا می شود با پایه گذاری نشر دیار کهن، اساس شریفی را پی ریزی کرد که هم چون لشکری نیرومند برای ایران دوستان و آذربایجانیان عاشق ایران است، نیکبخت پرکار و پرتلاش بود، آن چنان شیفته خدمت به میهن بود که نمی توان آن را توصیف کرد، او برای ما میراثی گرانبها به جای گذاشته است.

درگذشت

سرانجام این پژوهشگر پرتلاش در ۱۵ مرداد ۱۴۰۰ خورشیدی در ۵۰ سالگی بر اثر ابتلا به ویروس کرونا چشم از جهان فروبست.