آیت‌الله علی‌اکبر مشکینی یکی از شخصیت‌های توانا و الگویی ارزشمند در دوران معاصر بود که در عرصه‌های مختلف اجرایی کشور به خدمت‌رسانی پرداخت. وی از پیشگامان نهضت مقدس اسلامی به شمار می‌رفت که با همه توان خود از حریم اسلام و مرجعیت امام (ره) دفاع کرد.

آیت‌الله علی‌اکبر فیض معروف به مشکینی در ۱۳۰۰ خورشیدی و در روستایی از توابع بلوک مشکین دیده به جهان گشود، پدرش یکی از روحانیون نامدار بود که در تحصیلات و دانش آیت الله مشکینی تاثیر بی بدیلی داشت به طوری که مقدمات علوم دینی را نزد او فرا گرفت. با رحلت پدر و به سفارش وی، برای تحصیل علوم دینی به شهرستان اردبیل سفر کرد و مقداری از صرف و نحو را در آنجا فرا گرفت، سپس به قم رفت و در آنجا به تحصیل علوم دینی پرداخت در آنجا توانست با ممارست و دانش اندوزی های خود به یکی از چهره های درخشان در دوران معاصر بدل شود. رسیدن به مراتب عالیه در علوم اسلامی از جمله فقه، اصول، کلام و تفسیر و همچنین جایگاه ویژه در اخلاق نظری و عملی و توسعه آن در میان شاگردان، حضور در عرصه مبارزات نهضت اسلامی از آغاز و حمایت از نظام برآمده از آن تا پایان حیات، از سرفصل‌های مهم حیات وی به‌شمار می‌آید.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی

یکی از فعالیت های مهم و برجسته این عالم ربانی در عرصه فرهنگی، تأسیس مؤسسه الهادی است که به چاپ کتاب های مفید و اسلامی برای سطوح گوناگون جامعه می پردازد و مردم را با حقایق و معارف اسلامی آشنا می سازد. همچنین وی کتاب‌های بسیاری در زمینه‌های گوناگون علوم اسلامی تألیف و منتشر کرده است. تألیفاتی که ایشان در حوزه‌های مختلف فقه، اصول و اخلاق، تفسیر، ترجمه و علوم قرآن داشت، کم‌نظیر بود و چه‌بسا میان تمام ترجمه‌های قرآن، ترجمه آیت‌الله مشکینی دارای امتیاز بالاتری است. در سال ۱۳۹۳، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور، مجموعه آثار همایش بزرگداشت آیت‌الله مشکینی را در یک نرم‌افزار تولید کرد. این مجموعه در چند بخش کتاب‌های تألیفی، گفتارها (خطبه‌های نماز جمعه)، یادنامه و نگارخانه (ده‌ها سخنرانی درس اخلاق ارائه شده در شبکه رادیویی معارف) به همراه تصاویر منتشر شده است. از دیگر فعالیت های فرهنگی و اجتماعی این عالم وارسته می توان به تاسیس مصلای قدس، جامعة الزهراء قم، علمیه الهادی، بیمارستان و داروخانه الهادی و چاپخانه الهادی اشاره کرد. وی همچنین از اعضاء موسس دانشگاه امام صادق تهران و مدرسه علمیه حقانی نیز بوده است.

آیت‌الله «مرتضی مقتدایی» از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جامعیت را یکی از ویژگی‌های برجسته ‌آیت‌الله مشکینی می داند و در توصیف ویژگی های شخصیتی وی می گوید: او عالمی باعمل بود و بین علم و عمل را جمع کرده بود، از نظر علمی در حد اجتهاد و یکی از شخصیت‌های برجسته حوزوی کشور و دارای شاگردان بسیار برجسته‌ای بود. از نظر تحصیلات و مراتب علمی از شاگردان برجسته آیت‌الله بروجردی محسوب می‌شد که توانست از محضر این عالم بزرگ و همچنین علمای بسیار دیگری که در آن دوران‌ها بودند، نهایت استفاده را ببرد. او بسیار ساده‌زیست بود و یک الگوی بسیار مناسب برای تمام اساتید حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌های کشور به‌شمار می‌رفت.  سبک زندگی او منطبق با موازین اسلام و در حد زندگی یک طلبه ساده بود. او سال‌ها این‌گونه زندگی کرد و از این شیوه زندگی نیز بسیار خرسند و شادمان بود.

یکی دیگر از ویژگی های مهم و تاثیرگذار وی در حوزه فرهنگی توجه به جوانان و ایده‌های جدید آنها بود. وی اگر طلبه جوانی را می‌دید که به‌صورت ابتکاری شیوه‌ جدید در تبلیغ امور دینی به‌وجود آورده او را تشویق می‌کرد. به‌خاطر همین تشویق‌های او در حوزه‌ علمیه‌ قم، علما و فضلای بزرگ و موثر در علوم مختلف دینی از اصول فقه گرفته تا تفسیر و حتی تبلیغ تربیت و رشد یافتند.

فعالیت‌ها و اندیشه‌های  سیاسی

آیت الله مشکینی بعد از حوادث پانزده خرداد به جمع مبارزان پیوست. کارهای فردی و مخفی، ارتباط با شخصیت‌های سیاسی پیرو امام خمینی(ره) و مبارزه علنی و موضع‌گیری صریح در برابر رژیم پهلوی از ویژگی های مبارزه وی بود. وی از نخستین افرادی به شمار می رفت که به نهضت امام خمینی (ره) پیوست و بارها به وسیله ساواک دستگیر، زندانی و تبعید شد. او از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود و بسیاری از اعلامیه‌های اعتراضی آن را امضاء کرده است. همچنین پس از خروج محمدرضا پهلوی از کشور، وی یکی از روحانیان متحصن در دانشگاه تهران برای ورود امام خمینی(ره) علیه حکومت بختیار بود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی از طرف امام(ره) مسوولیت هایی به آیت الله مشکینی سپرده شد که از جمله آنها می توان به رسیدگی به اوضاع اردبیل در دوران انقلاب، ساماندهی به مسجد جمکران، هیات مؤسس حوزه علمیه بانوان، ریاست مجلس خبرگان و عضویت شورای بازنگری قانون اساسی اشاره کرد.

آیت الله مشکینی در علم سیاست نیز دارای اندیشه و کارنامه درخشانی بود. در خصوص مولفه‌های سیاسی این عالم وارسته باید به برخی از دیدگاه های وی اشاره کرد. آیت الله مشکینی اعتقاد داشت که بعد از ایجاد حکومت اسلامی مهم‌ترین وظیفه تلاش برای حفظ و تقویت حکومت است. بحث ولایت فقیه و رهبری جامعه اسلامی از دیگر مؤلفه‌های اساسی در اندیشه سیاسی آیت‌الله مشکینی به حساب می‌آید؛ چراکه بدون رهبری، حکومت اسلامی امکان دوام و بقا ندارد. علاوه بر این قانون‌گرایی و رعایت قانون را می‌توان مؤلفه دیگر در اندیشه سیاسی وی به حساب آورد. در کنار این موارد آیت‌الله مشکینی یکی از مهم‌ترین وظیفه روحانیت را مبارزه با استعمار می‌دانست. وی در بیانات خود در جلسه ۱۳ بهمن ۱۳۷۶ مجلس خبرگان ابعاد ضرورت تشکیل حکومت اسلامی در دوران غیبت را تبیین و عنوان می‌کند: «خداوند، برای مردم احکامی قرار داده، واجبات و محرمات، همه اینها را، برای مردم قرار داده است و برای متخلفان هم حدود قرار داده است و خدا می داند که این احکام، در میان جامعه، پیاده  نمی شود مگر اینکه ولی امری  باشد، مگر اینکه متصدی کار باشد.» ایشان در جای دیگر در خصوص اصل ولایت فقیه می‌گوید: «ما در قانون اساسی چهار اصل داریم که راجع به مهم‌ترین مسأله حکومت اسلامی بحث می کند، یعنی مسأله رهبری ... و گویا این چهار اصل، اصولی رکین قانون اساسی ما است. اصول اصلیه قانون اساسی ما است. ابوالاصول است، ام‌الاصول است و این در اطراف رهبری بحث می کند که اصلاً قوام حکومت جمهوری اسلامی و ادامه آن تا ظهور بقیه الله ـ سلام الله علیه ـ وابسته به این یک اصل است و ما قانون اساسی مان دور اصل رهبری می‌چرخد»

خاموشی

سرانجام این روحانی تاثیرگذار و معلم اخلاق پس از سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی و پس از سال‌ها تلاش و خدمت به نظام مقدس جمهوری اسلامی در هشتم مرداد ۱۳۸۶خورشیدی دیده از جهان فروبست و در حرم فاطمه معصومه(س) در مسجد بالاسر به خاک سپرده شد. آیت‌الله خامنه‌ای در پیام تسلیت خود جایگاه او را در نظام جمهوری اسلامی رفیع و وی را فقیهی پارسا٬ جامع علم و عمل٬ جهاد و زهد و تشخیص و سلوک صائب و مستقیم و بدون انحراف توصیف کردند که هرگز نمی‌توان در تواضع و فروتنی او یا در زندگی زاهدانه و دامن پاک او کم‌ترین خدشه‌ای وارد آورد.