فیضی فیاضی یکی از شاعر برجسته فارسی‌گوی سده دهم و ملک‌الشعرای اکبرشاه گورکانی بود که موجب گسترش زبان فارسی نه تنها در هند بلکه در عثمانی شد. او با خلق آثاری گرانسنگ زمینه انتشار ادبیات فارسی را در این مناطق فراهم آورد و این‌گونه به فرهنگ و هویت ایران خدمت کرد.

شیخ ابوالفیض بن مبارک متخلص به فیضی فیاضی مشهور به فیضی دکنی در ۹۵۴ هجری در آگرا دیده به جهان گشود. وی پسر شیخ مبارک ناگوری و برادر بزرگ مورخ و ادیب صاحب‌نام ابوالفضل علامی بود. که به سبب محبوبیتش و مهارتش در سرودن شعر به دربار جلال الدین اکبرشاه امپراتور بزرگ گورکانی راه یافت. فیضی یکی از گنجینه‌های ارزشمند شعر فارسی در شبه‌قاره هند بود که به دلیل توانایی بالای خود در سبک ادبی هند توانست ملک‌الشعرای دربار اکبرشاه شود. اکبرشاه به نبوغ او باور داشت و او را به عنوان معلم فرزندان خود برگزید و مناصب مهمی به او داد و فیضی را بعد از غزالی مشهدی ملک الشعرای دربار خود کرد. همچنین جلال‌الدین اکبرشاه درصدد تشکیل انجمنی برای تحقیق دربارۀ ادیان مختلف برآمد. سپس این انجمن را که متشکل از ۱۸ دانشمند بود، به وجود آورد که فیضی دکنی و برادرش نیز از جملۀ آنها بودند. فیضی در  ۹۹۹ هجری از طرف جلال‌الدین اکبرشاه به عنوان سفیر به سرزمین‌های دیگر فرستاده شد. در این سفرها با شاعرانی مانند «ملک قمی» و «ظهوری ترشیزی» آشنا شد.

درون مایه و ویژگی اشعار

یکی از مهم ترین آثار برجای مانده از فیضی، دیوان او است که افزون ‌بر ارزش‌های مستقل فراوان، منبعی دست‌اول برای مطالعه و بررسی شعر و زبان فارسی در شبه‌قاره هند است. دیوان این نویسنده توانا در ۱۹۶۷ میلادی در اداره تحقیقات پاکستان از روی چند چاپ سنگی ناقص، چاپ حروفی شد و انتشارات فروغی همین چاپ را در ۱۳۶۲ خورشیدی در ایران به صورت افست در اختیار همگان قرار داد. همچنین فیضی از پیشگامان سبک هندی و از جمله افرادی محسوب می‌شد که در شکل‌گیری این سبک، نقش بسیار داشت. وی برای رونق و تعالی سبک هندی تلاش‌های ارزنده‌ای انجام داد، به‌طوری‌که بسیاری از عناصر و شاخصه‌های سبک هندی مانند کاربرد زبان کوچه، ترکیب‌سازی‌های استعاری و تشبیهی، مضمون‌آفرینی، استعاره‌های فعلی، حس‌آمیزی و... که بعدها رواج عام می‌یابد و ویژگی مشترک شعر سبک هندی می‌شود در شعر او حضور و تبلور سبک‌شناختی یافته است.(۱)

علاوه بر این، فیضی در همه قالب‌های شعری شامل قصیده، غزل، مثنوی و ... هنرنمایی کرده است به طوری که سروده‌های او گنجینه پرباری برای بررسی‌های گوناگون ادبی، زبانی و فرهنگی به شمار می‌روند. غزل‌های فیضی از یک طرف، پر از تصویرها و مضامین نو است و از جهت دیگر دربردارنده کم و بیش همه مضامین غنایی عرفان، طنز و انتقاد اجتماعی، بومی گرایی، مفاخره، مدح، شکوائیه، بهاریه و عشق و مسایل و مقولات وابسته بدان است. برخی از پژوهشگران، غزل او را ادامه غزل بابافغانی و شماری ادامه غزل حافظ دانسته‌اند؛ هرچند می‌توان گفت ویژگی‌های سبک هندی در غزل‌هایش نمود بیشتری دارد و او را باید از پیشگامان این سبک دانست. (۲)

این شاعر پرکار  در مثنوی‌های داستانی هم توانایی بی‌نظیری داشت و به پیروی از نظامی چند منظومۀ داستانی به نام‌های نل و دمن، سلیمان و بلقیس، هفت کشور، اکبرنامه و مرکز ادوار را پدید آورده است. مرکز ادوار نخستین مثنوی از خمسۀ اوست که در ۹۹۳ هجری هم‌زمان با بخش‌های دیگر خمسه به سرودن آن پرداخت که ناتمام باقی ماند. پس از مرگ فیضی، ابوالفضل علّامی، برادر وی، ابیات پراکندۀ این مثنوی را جمع‌آوری کرد. با توجه به سبک و شیوۀ بیان فیضی در این مثنوی، می‌توان او را یکی از مقلدان و نظیره‌گویان موفق نظامی نامید(۳)

در واقع بسیاری از تذکره‌نویسان و مؤلفان ادبی و تاریخی، هنر و شیوه بیانش را ستوده‌اند و به استعداد او در شعر و هنرهای دیگر اشاره کرده‌اند؛ برای نمونه خواجه نظام‌الدین احمد در طبقات اکبری او را یگانه عصر، از علمای کبار و مشایخ بزرگوار، بی‌همتا در مکارم اخلاق و انبساط طبع در شعر سرآمد شاعران وقت و در انشا منفرد و یگانه می‌داند. نویسنده هم‌زمان او، امین احمد رازی در هفت‌اقلیم در ستایش او چنین نوشته است: «در فهم و دقت و جامعیت علوم و لطف شعر و حسن مقال عدیم‌المثال است و در حدّت طبع و کثرت فهم و دقت خیال مشرف بر مرتبه کمال و در انشاء و مکارم اخلاق و انبساط طبع بی‌همتاست. اشعارش از غایت اشتهار، احتیاج به اظهار ندارد» (۴) علاوه بر موارد بالا از دیگر آثار وی می‌توان به ترجمه کتاب لیلاوتی، تفاسیر بی‌نقطۀ موارد ‌الکلم و سواطع الالهام، کلیات فیضی، منظومۀ پنج‌نامه،  منشآت یا لطیفۀ غیبی، سواطع الالهام و... اشاره کرد.

در ادامه به یکی از اشعار وی می‌پردازیم:

فلک زین کجرویهایت نمی‌گویم که برگردی

شب وصل است خواهم اندکی آهسته تر گردی

ز مهتاب رخش ویرانه ٔ من روشن است امشب

اگروقت طلوعت آید ای خورشید برگردی

پس از عمری است امشب کوکب اقبال من طالع

تو را ای شب نمی‌خواهم به وقت خود سحرگردی

عجب نبود که جز روز قیامت پرده نگشایی

که از صبح سعادت از شب من باخبر گردی

تو ای اخترشناس امشب توانی گفت گردون را

که بهر خاطرم برعکس شب های دگر گردی

مها امشب به جانان درددل دارم میا بیرون

که می‌ترسم خدنگ آه فیضی را سپر گردی.

خاموشی

سرانجام این نویسنده و شاعر برجسته در ۱۰۰۳ هجری به دلیل بیماری آسم در لاهور دیده از جهان فروبست و در مقبره خانوادگی آن‌ها در نزدیکی سیکاندرا به خاک سپرده شد.

منابع

۱- مطالعه سبک‌شناختی دیوان فیضی فیاضی نوشته محمدمصطفی رسالت پناهی، مژگان محمدی، فصلنامه پژوهش های نقد ادبی و سبک شناسی، دوره ۱۰، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۸، صفحه ۱۴۱-۱۶۲

۲- فیضی فیاضی و غزل غنایی وی، نوشته رسالت پناهی محمدمصطفی*, روحانی سیدعلی، راستگو سیدمحمد، پژوهشنامه ادب غنایی، ۱۳۹۷، دوره ۱۶، ص ۷۱

۳- برای اطلاع بیشتر ر. ک معرفی و نسخه‌شناسی مثنوی مرکز ادوار (سرودۀ فیضی فیاضی) نوشته محمد مصطفی رسالت پناهی، مژگان محمدی، فصلنامه پژوهشنامه نسخه شناسی، دوره ۳، شماره ۹ پاییز ۱۳۹۷، ص۵۵

 ۴-  بررسی و تحلیل و نقد چاپ دیوان فیضی فیّاضی، نوشته محمد راستگو، محمد مصطفی رسالت پناهی، سال دهم، شماره ۱، پیاپی ۳۷، بهار ۱۳۹۷، دوره ۱۰، شماره ۱، بهار ۱۳۹۷