کتاب «شگرف و شگفت: جستارها و نوشتارهایی در فرهنگ و ادب ایران» اثر میرجلال الدین کزازی دربردارنده مقالاتی در زمینه ادبیات و فرهنگ ایرانی است.

در بخش "چگونه کتاب بخوانیم" می خوانید:

آیین و «فرهنگ» خواندن کتاب، بسته به چرایی و چگونگی آن، دیگرسان می‌تواند بود. دست‌کم، شیوه و آیین کتاب خواندن را در سه سویمندی می‌توانیم گنجانید و بازنمود:

1ـ کتاب خواندنِ یکسره سویمند: در این شیوه از کتابخوانی، خواننده، آگاهانه و با برنامه‌ریزی و پیش‌اندیشی، کتابهایی را برمی‌گزیند و می‌خواند که او را در رسیدن و دست یافتن به خواست و آماجی (= هدف) که بدان می‌خواهد رسید، یاری می‌رسانند. پژوهندگانی که می‌خواهند جستار یا کتابی بنویسند، در شمار این گونه و گروه از خوانندگانند.

2ـ کتاب خواندنِ کمابیش سویمند: این شیوه در کتابخوانی با شیوۀ پیشین کمابیش یکسان است. آنچه آن را از شیوۀ پیشین جدا می‌دارد، آن است که خواننده‌ی کتاب را برای رسیدن به آماج و خواستی ویژه نمی‌خواند و نمی‌خواهد از خوانده‌های خویش در پژوهش و نگارش جستار و کتاب بهره ببرد. خواست او از خواندن تنها گسترش آگاهی است یا گذران دلپذیر زمان و سرگرم داشتن. این‌گونه از خوانندگان کتابهایی را که در زمینه‌ای یکسان یا یکی از گونه‌های ادبی نوشته شده‌اند، هر زمان که آنها را فرادست بیاورند، می‌خوانند.

3ـ کتاب خواندنِ رها و ناسویمند: این شیوه در خواندن کتاب شیوه‌ای است کنجکاوانه و «ماجراجویانه» و تنها کسانی آن را می‌ورزند و به کار می‌برند که دلبستۀ خواندنند و سودایی کتاب. آنچه آنان را به خواندن برمی‌انگیزد کتاب است، نه کتابی ویژه و برگزیده که در زمینه‌ای یا گونه‌ای دلخواه نوشته شده است. کتاب ناگزیرِ این خوانندگان است و به دلداری دلارام می‌ماند که دلشده او را به هرگونه که باشد و هرکردار و رفتاری با وی داشته باشد، دوست می‌دارد و دل از او برنمی‌تواند گرفت. این‌گونه و گروه از خوانندگان دوستداران راستین و سرشتین کتابند و کتاب را از آن روی می‌جویند و می‌خواهند و می‌خوانند که کتاب است.
فهرست مطالب

جستارها
یادداشت نویسنده
شاهنامه و گشتاسپنامه: دبستان و سبک
رخش و آذرگشسپ
کارکرد آیینی و نمادین آب در شاهنامه
هنر، اسطوره، رؤیا
قهرمان (پیشینه و خاستگاه و گوهرِ آن)
برزویۀ طبیب و آیین جین
کوتاه؛ لیک بَرین و براه
آب زندگی است
شورانگیز تبریز (بررسی و نقد کتاب من و مولانا)
نوشته‌های نگارین و جستارهای کوتاه
بهار و نوروز: فراز و فروز
ایران: سرزمینِ آرمان و امید
نوروز: درفش فرهنگ ایران
بامی‌ترین جشن و نامی‌ترین
نوروز: جشن هنگامه‌ها
جم و جام
سرخ‌ترین سبز، سبزترین سرخ
فسون و فسانۀ حافظ
پیر پارسی و دانای دری
سرگذشت ادب
سخنوری و سپاهان
یاد و نهاد در سفرنامه
چگونه کتاب بخوانیم
«آن ارزی که می‌ورزی.»
سوگندنامه
چند دیباچه
شایگانِ رایگان: زمان
بهرام و لنبک و براهام
گنجینه‌هایِ بربادِ یاد
در تب و تاب تلاش
پارسی کرمانشاهی
ترانه‌ها، بهینه‌ها، بهانه‌ها
کورش: ورجاوند بی‌مانند
فرزانۀ فرّمند
اسطوره‌شناسی سنجشی
حافظ: هنگامه‌ای همواره
دریا و دبستان
آیینۀ فرهنگ
مانای مانی
گنجِ تاب و شکنج
چنبرهای جانپرور
یادی شیرین از فرهاد
بر بالهای خُنیا