کتاب مناظره با شیطان نوشته‌ی اصغر بهمنی، دستمایه‌ای است برای شناخت «ابلیس» و یا «رئیس شیاطین عالم» که در این اثر از آن به عنوان «شیطان» یاد می‌شود. در این کتاب، «انسان» عبارت است از یک آدمیزاد پاکدل و دشمن شناس.

شناخت «راه» و «راهنما» بدون شناخت «مانع و دشمن»، برای رسیدن به «سعادت انسان» کافی نیست. امام کاظم (ع)، «واجب‌ترین مجاهدت» را جهاد در برابر ابلیس می‌داند. چنین مجاهدتی بدون شناخت او ممکن نیست؛ به همین خاطر امام صادق (ع) یکی از ده معرفت ضروری را، «شناخت ابلیس» دانسته است. برای انسان ضروری است که بداند، «شیطان»، «دشمن قسم خورده» و «بی‌باک» اوست. حالا آیا عاقلانه است که انسان در تمام دوران زندگی‌اش، در انتخاب شغل، در خوراک، در پوشاک، در نگاه، در ازدواج، در معاشرت، در تحصیل و تدریس، در سخن گفتن، در داوری و قضاوت و شهادت و حتی در عبادت، این دشمن وسوسه‌گر را «فراموش» کند و از او «غفلت» ورزد؟! آیا سزاوار است با دشمنی که به پدر و مادر انسان‌ها رحم نکرد و سبب اخراج آن‌ها از بهشت شد، پیوند دوستی ببندیم و برآستانش سجده کنیم؟!

در بخشی از کتاب مناظره با شیطان (The Debate With Satan) می‌خوانیم:

- مجری: در ظاهر به نظر می‌رسد، آتش برتر از خاک است.
- شیطان: حق گفتی و رستگار شدی.

- انسان: آقای مجری! مواظب باش فریب «قیاس و مغالطه و پشت هم اندازی‌های» او را نخوری. خوب گوش کن! به روشنی، تکبر و خود بزرگ‌بینی در این موجود، موج می‌زند. او می‌گوید: چون آتش بر خاک برتری دارد پس من هم بر آدم برتری دارم. ‌ای ابلیس! این سخن تو یک «قیاس» است که هیچ‌کس را به حق و حقیقت نمی‌رساند. باید بدانی که: اولاً، هر یک از آتش و خاک خاصیت‌هایی دارند که در جهان هستی مورد نیاز است. مگر نه این است که گیاهان بسیاری با کمک خاک به رویش می‌رسند و درختان بی‌شماری با همت آن به ثمر می‌نشینند و جانداران را تغذیه می‌کنند؟ و فایده‌های دیگری که مردم می‌دانند.

ثانیاً، برتری آتش بر خاک، چه ربطی به برتری تو بر آدم دارد؟ چه دلیلی داری که هر چه از آتش بدست می‌آید بر چیزهایی که از خاک بدست می‌آید، برتری دارد؟ یک ضرب‌المثل داریم که می‌گوید: «گیرم پدر تو بود فاضل، از فض پدر تو را چه حاصل؟». تو باید از فضیلت خودت بگویی نه فضیلت آتش. برای داوری بین دو چیز باید تمام خصوصیت‌های آن دو را مدنظر قرار داد. تو در برابر آن آدمی خودت را بزرگ می‌دانی که هم روح الهی در او دمیده شده و هم اسرار عالم هستی را از خداوند فرا گرفته است. این اسرار و اسماء الهی را خداوند فقط به «آدم» آموخت‌ نه به «تو» و نه به «فرشتگان».

ثالثاً، فرض می‌گیرم آتش که ماده‌ی آفرینش تو است، بر خاک که ماده‌ی آفرینش آدم است برتری دارد، و فرض می‌گیرم تو به عنوان یکی از جن‌ها بر آدم خاکی برتری داری اما نکته‌ی باریک‌تر از مو این جاست که تو چرا از دستور خداوند متعال سرپیچی کردی؟ خداوند به عنوان خالق تو و خالق همه عالم هستی، از تو که برتر از آدم هستی (بنابر ادعای خودت) می‌خواهد که بر آدم سجده کرده و تواضع و فروتنی به خرج دهی؛ مگر نه این است که بزرگان باید نسبت به کم‌تر از خود فروتنی‌ نشان دهند؟ به خصوص اگر دستور مخصوص و ویژه‌ای از جانب خالق هم رسیده باشد.
- شیطان: سخن من همان است که گفتم.

فهرست مطالب

پیشگفتار
جدال آغازین
آفرینش آدم
چرا ابلیس بر آدم سجده نکرد؟
نافرمانی ابلیس
اخراج شیطان از بارگاه الهی
جسارت بیشتر شیطان
ادعای جدید شیطان
نافرمانی آسمان‌‌ها، زمین و کوه‌‌ها
نافرمانی فرشتگان
آشکار و پنهان فرشتگان
بحث خلافت
خلافت شیطانی
دشمنی و عدوات شیطان با انسان
لغزش آدم و حوّا
نافرمانی آدم
دشمنی شیطان و نسل آدم
برنامه‌های فریبکاری شیطان
شیوه‌های نفوذ شیطان در جان آدمی
لطف و بزرگواری خداوند
چرا شیطان خلق شد؟
شیطان پرستی
رفتار شیطان با پیروانش
پایان جنگ «شیطان» و «انسان»
روز معلوم، روز رهایی از شیطان
منابع