3 شمولیت و گستردگی انقلاب: انقلاب اسلامی ایران برخلاف انقلابها و جنبشهای معاصر ایران، انقلابی فراگیر و شامل بود و این از دو جنبه قابل اشاره است، هم به لحاظ هدفها و آرمانها و هم به لحاظ شرکت آحاد مردم در آن که حول یک هدف بلندو همه جانبه گرد آمده بودند. (1) همان گونه که انقلاب اسلامی ناشی از همکاری علل و عوامل گوناگون بود، هدف و آرمان آن نیز فراگیر و گسترده بود، یعنی در عین اهداف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و انسانی، دارای هدفهای اسلامی و مذهبی نیز بوده است.

بر این اساس، مبارزه ملت ایران تنها قیام علیه استیلای سیاسی، استعمار اقتصادی، استبداد داخلی، فقدان توسعه، جدایی دین از سیاست، نظام طبقاتی و فرهنگ و ایدئولوژیهای غربی نبود، بلکه انقلابی علیه همه اینها و به منظور استقرار نظام مستقل، اسلامی، مردمی و ملی بود و مردم در شعارهای خود، همه هدفها و آرمانهای خود را مشخص کرده، مهر فرهنگ و هویت خود را به آن می زدند.انقلاب اسلامی، در پی عدالتخواهی، آزادیخواهی، استقلال طلبی، اثبات هویت خودی، تثبیت ارزشها و معیارهای مکتبی، استقرار نظام حکومتی اسلام و...بود.

در راستای همین شمول هدفها و آرمانها، هیچ قشر و طبقه خاصی به طور مشخص انقلاب را منحصر به خود نکرد و مردم به طور یکپارچه و فراگیر در آن دخیل بودند.علاوه بر همه قشرهای مردم، همه جریانها و گروههای سیاسی با سلیقه ها و گرایشهای مختلف در آن شرکت فعال داشتند. (2) چنان وحدت کلمه ای در جریان انقلاب اسلامی ایجاد شده بود که در هیچ ائتلاف حزبی و مصلحت اندیشیهای سیاسی قابل تصور نیست.نمایش میلیونی مردم در روزهای عید فطر، تاسوعا و عاشورای سال 1357 در تهران نمونه ای کوچک از این همدلی و همبستگی بود.بر همین اساس انقلاب اسلامی را مردمی ترین انقلاب جهان خوانده اند.

وحدت و همدلی چنان فراگیر بود که سه مرکز عمده و متمایز هدایت کننده مبارزه، کاملا هماهنگ و یکسان ضمن آگاهی بخشی به مردم، هدف واحدی را مد نظر داشتند و با وجود ظاهر متفاوت و مختلف، در یک راستا قرار گرفتند.در همین راستا مسجد، حوزه علمیه و دانشگاه سه پایگاه اصلی انقلاب بودند که در یک ائتلاف استراتژیک حول محور واحدی گرد آمدند (3) و یک پیام و یک رسالت را به مردم دادند.

همین وحدت پیام و هماهنگی و همدلی اقشار مردم و مراکز آگاهی بخش سد مهمی در مقابل انحراف و خدشه دار شدن انقلاب اسلامی بود.

این سه ویژگی، مهمترین شاخصه های انقلاب اسلامی است که حتی به عنوان عوامل پیروزی انقلاب اسلامی در آن شرایط خاص نیز قلمداد می شوند. (4) در کنار این خصیصه ها می توان ویژگیهای دیگری را نیز اضافه کرد که به نحوی به همین سه خصوصیت برمی گردند. (5) پی نوشت ها: 1.مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، ص .35

2.عمید زنجانی، انقلاب اسلامی و ریشه های آن، ص .26

3.برای مطالعه بیشتر پیرامون نقش این سه پایگاه مراجعه شود به: همان، ص ص 42 .28

4.ر.ش.به: منوچهر محمدی، تحلیلی بر انقلاب اسلامی، ص 82 .114

5.برای مطالعه بیشتر در زمینه ویژگیها و خصایص انقلاب اسلامی.ر.ش.به: عمید زنجانی، پیشین، ص 23 .56