شالوده‌ی کتابِ "سخنی از سیمرغ (گفتگو با دکتر میر جلال الدین کزازی پیرامون شاهنامه فردوسی)" بر گفتگویی پژوهشی - انتقادی با دکتر میرجلال‌الدین کزّازی قرار داده شده است. پرداختن به شاهنامه با چنین شالوده‌ای در شکل یک کتاب تازگی دارد.

در دنیای این روزهای ما، هر ملتی برای آنکه بتواند در کوران کشاکش‌های پرتنش و دگرگونی‌های پرشتابی که برای پیش‌رفتن از یکدیگر میان ملت‌ها وجود دارد، خود را نگه دارد بایسته است که بداند چه راهی را پیش بگیرد. این بنیادی‌ترین و نهایی‌ترین چیزی است که باید در پرتو آگاهی بداند. اما دانستگی هیچگاه به خودی خود در ذهن مردم پدید نمی‌آید؛ ملت‌ها برای رسیدن به این آگاهی کلیدی که «چه باید بکنند» نیاز به چند پیش‌نیاز اساسی دارند. نخست آنکه باید بدانند، که هستند، که بوده‌اند، چگونه و از کجا بدین‌جا رسیده‌اند. دیگر آنکه بدانند اکنون در چه محیط و چه شرایطی زیست می‌کنند و برای آنکه به اهداف خود، یعنی استقلال ملی، آزادی، پیشرفت و بازنماندن از ملت‌های دیگر برسند، باید چه منش و کنشی پیش رو بگیرند.

دانستن اینکه که بوده‌ایم، چگونه و از کجا بدین‌جا رسیده‌ایم و که هستیم، ارتباط مستقیم با فرهنگ و تاریخ هر ملت دارد. فرهنگ، از یک منظر، برآمد شیوه‌های گوناگون زیست است. برای ما فرهنگ، برآمد شیوه‌های زندگانی قوم‌های ایرانی است یا دقیق‌تر بگویم، یعنی شیوه‌ی ویژه‌ای از بودن، دیدن و در کل، شکلِ متشخصی از حضور در زندگی و طبیعت، که روی هم مفهوم ایرانی بودن را تعریف می‌کند.
فهرست مطالب

پیشگفتار
گاه شمار زندگی میرجلال الدین کزّازی
آثار میرجلال الدین کزّازی
زبان و منش؛ همبسترانِ همبسته
منشِ تباری باستان؛ شالوده ی میراث ویژه ی فرهنگی
حماسه و پیوند آن با پیدایی تمدن ها
چالش های بازگشت به شاهنامه در جامعه‌ی امروز
جهان بینی فردوسی؛ بنمایه ی مازهای سادگی
گسست و پیوست شاهی و پهلوانی در دوره‌های گوناگون اساطیری و حماسی
دگرگونی جهان‌بینی در شاهنامه بر پایه‌ی کنش های فردی و نمادین
کاوه‌های اعماق در تنگنای زمان و جایگاه
فر؛ برتری نژادی یا گرامیداشتِ باورهای سپند؟
تفاوت ساخت و پرداخت زیبایی در شاهنامه و دیگر حماسه‌های باستانی
گونه گونگی و تکرار در فلسفه ی هنری شاهنامه
هنگامه‌های نهان در کسالتِ نظمِ زبان
کارکرد ادبیات ویژه ی فردوسی در روند پیدایش دبستان خراسانی
ترفندهای داستان پردازی در واقع نمایی پدیدارهای اساطیری
چهره افروزی بناگاه اشخاص؛ ایراد یا ویژگی در داستان پردازی فردوسی؟
سنجش غمنامه‌های ایرانی بر پایه‌ی سنجه‌های نیرانی!!!
ردپای کرده‌های گرشاسپ در داستان رستم؛
نمودی برجسته از دیگرگشتِ افسانه ها
فردوسی؛ تحلیلگر یا راوی تاریخ در بخش‌های تاریخی شاهنامه؟
اسکندرِ اسطوره‌ای شاهنامه؛ تاریخ از نگاه ایرانی یا پایبندی به آبشخورهای نخستین؟
زنانِ نمونه ی باستان در سایه ی سرشت حماسه
فرارَوی از چارچوب های اجتماعی و آیینی؛ ویژگی زنان منشمند در شاهنامه
نبردهای پدافندی؛ نموداری از آشتی جویی ایرانیان
فرجام حماسه‌های بومی و ملی در روزگار فناوری و ابزارمندی
راهکارهای روزآمدی شاهنامه به زبان روزگار فناوری
برافزوده‌های شاهنامه؛ پرسمان هنگامه ساز ویرایشگری
کاستی های یک کرسی ویژه برای نامه‌ی فرهنگ و منش ایران در دانشکده‌های ادبیات
نکته ی نغزِ نهان
نمایه