قواعد به معناى زیرساخت، اساس و پایه است. قواعد هر علمى گزاره‏هاى کلّى و قوانین عمومى است که آن علم بر پایه آن اصول و قوانین استوار است.

منظور از "قواعد تفسیر" چیست؟ تفسیر هر متنى و به ویژه قرآن کریم داراى ضوابط و قوانین کلّى است. آشنایى با این قوانین موجب آن می ‏شود که بتوانیم مبانى و روش‏ هاى مفسران بزرگ را دریابیم، گفته‏ ها و یافته‏ هاى آنان را در تفسیر آیات نقد و بررسى کنیم، در تفسیر قرآن از حدود خواننده و مقلّد خارج شویم و به حیطه پژوهشگرى و نظریه‏ پردازى در این دانش نزدیک شویم.
قواعد تفسیر؛ بیان اصول و قوانین کاربردى در تفسیر قرآن است. مى توان گفت همان نسبتى که بین اصول فقه و فقه برقرار است، بین قواعد تفسیر و تفسیر وجود دارد. البته برخى از این قواعد در مورد هر متنى جریان دارد. و برخى دیگر تنها براى تفسیر قرآن کاربرد دارد. همچنین برخى از این قواعد در همه آیات قرآن جارى است و برخى دیگر ویژه آیات خاصّى است.
مفسران قرآن کریم به طور معمول در مقدمه کتب تفسیرى خویش، مباحثى را متذکر مى‏شوند که مایه ‏هاى نخستین قواعد تفسیرى است.

تفسیر هر متنی، به ویژه متن سنگین بار و پرمعنی و والایی مانند قرآن کریم؛ قواعد و اصولی دارد که پیروی از این اصول، تفسیر متن را استوار و صحیح می کند و تخلف از این قواعد و چهارچوبها، تفسیر متن را نااستوار و نادرست می کند. کتاب های کم شماری درباره قواعد تفسیر قرآن نوشته شده است. از جمله این کتابها، قواعد تفسیر قرآن کریم اثر محمد سلطانی است. نویسنده این کتاب، استاد حوزه و دانشگاه و دکترای علوم قرآن و حدیث و یکی از پژوهشگران عرصه کلام و تفسیر است.

فهرست مطالب

پیشگفتار
تعریفات
قواعد، تفسیر، قواعد تفسیر
فصل اول
ادبیات عربی و تفسیر قرآن
قاعده اول
ادله قاعده
عقل و بناء عقلاء
قرآن کریم
سنّت معصومان
اجماع
تفصیل قاعده
صرف
پیوست اول: تذکیر و تأنیث
پیوست دوم: مفرد و جمع
نحو
پیوست؛ مصحف و قوانین نحوی
بلاغت
پیوست اول: معانى ثانوى
پیوست دوم: داستان‏هاى تمثیلى
پیوست سوم: معارف نامحسوس
لغت
پیوست اول: تغییر معناى واژه
پیوست دوم: معناى لغوى و اصطلاحى
پیوست سوم: توجه به ادات و حروف
پیوست چهارم: نظریه ایزوتسو
چکیده فصل
پژوهش و مطالعه
پرسش و تمرین
فصل دوم
تفسیر قرآن به قرآن
قاعده دوم
ادله قاعده
بناء عقلاء
قرآن کریم
سنّت معصومان
اجماع
پیوست اول: تفکیک و تجزیه آیات
پیوست دوم: افتتاح و اختتام آیات
پیوست سوم: مسأله نسخ
مواردى از تفسیر قرآن به قرآن
چکیده فصل
مطالعه و پژوهش
فصل سوم
تفسیر قرآن بر اساس سنّت
قاعده سوم
ادله قاعده
قرآن کریم
سنّت
اجماع
تفصیل قاعده
احراز صدور
سند حدیث
متن حدیث
مخالفت با قرآن کریم
متون غلوآلود
پذیرش علماى صدر اول شیعه
جهت صدور
وجه اعتبار روایات تفسیرى
بناى عقلاء
آیات و روایات
گونه ‏هاى روایات تفسیرى
چکیده فصل
مطالعه و پژوهش
فصل چهارم
تأثیر عقل در تفسیر قرآن
قاعده چهارم
مقدمه
عدل الهى
اصل عدل؛ عدلیه و اشاعره
عدل الهى و فهم ‏پذیرى قرآن کریم
عدل الهى و حجیّت ظواهر قرآن
عدل الهى و آیات متناقض ‏نما
عدل الهى و نسخ آیات
عدل الهى و روایات تفسیرى
تاثیر اصل عدل در مفاد تفسیر
نسبت اضلال به خداوند
مکر و کید
جبار و متکبر
خداوند و ابزارهای شناخت
اصل تنزیه
جسم و جسمانی
رؤیت
مکان و جهت
اعضاء و جوارح
چکیده فصل
مطالعه و پژوهش
فصل پنجم
قواعد فرعی
قاعده پنجم
یگانگی قرآن و اختلاف قرائت ها
تفصیل قاعده
قاعده ششم
فرهنگ و حوادث زمانه نزول قرآن
تفصیل قاعده
قاعده هشتم
جاودانگی و فراگیری قرآن کریم
قاعده هفتم
تقریر
ادله قاعده
تفصیل قاعده
قاعده هشتم
خطاب به پیامبر و اراده عموم مردم
دلیل قاعده
تفصیل قاعده
کتابنامه